अध्याय 85: धौम्य द्वारा पूर्व दिशा के तीर्थों का वर्णन

तान्सर्वानुत्सुकान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
अश्वासयंस्तथा धौम्यो बृहस्पतिसमोऽब्रवीत्

tānsarvānutsukāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥ |
aśvāsayaṃstathā dhaumyo bṛhaspatisamo'bravīt

ब्राह्मणानुमतान्पुण्यानाश्रमान्भरतर्षभ ।
दिशस्तीर्थानि शैलांश्च शृणु मे वदतोऽनघ

brāhmaṇānumatānpuṇyānāśramānbharatarṣabha |
diśastīrthāni śailāṃśca śṛṇu me vadato'nagha

याञ्श्रुत्वा गदतो राजन्विशोको भवितासि ह ।
द्रौपद्या चानया सार्धं भ्रातृभिश्च नरेश्वर

yāñśrutvā gadato rājanviśoko bhavitāsi ha |
draupadyā cānayā sārdhaṃ bhrātṛbhiśca nareśvara

श्रवणाच्चैव तेषां त्वं पुण्यमाप्स्यसि पाण्डव ।
गत्वा शतगुणं चैव तेभ्य एव नरोत्तम

śravaṇāccaiva teṣāṃ tvaṃ puṇyamāpsyasi pāṇḍava |
gatvā śataguṇaṃ caiva tebhya eva narottama

शृणु पूर्वां दिशं राजन्देवर्षिगणसेविताम् ।
रम्यां ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति

śṛṇu pūrvāṃ diśaṃ rājandevarṣigaṇasevitām |
ramyāṃ te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti

तस्यां रदेवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ।
यत्रतीर्थानि देवानां पुण्यानि च पृथक् पृथक्

tasyāṃ radevarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata |
yatratīrthāni devānāṃ puṇyāni ca pṛthak pṛthak

यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ।
यज्ञभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वतः

yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā |
yajñabhūmiśca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ

तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ।
शिवं ब्रह्मसरो यत्रसेवितं त्रिदशर्षिभिः

tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ |
śivaṃ brahmasaro yatrasevitaṃ tridaśarṣibhiḥ

यदर्थे पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत्

yadarthe puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ |
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyekopi gayāṃ vrajet

गौरीं वा वरयेत्कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।
उत्तारयति संतत्या दश पूर्वान्दशावरान्

gaurīṃ vā varayetkanyāṃ nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet |
uttārayati saṃtatyā daśa pūrvāndaśāvarān

महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो नृप ।
यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैरक्षय्यकरणो वटः

mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro nṛpa |
yatrāsau kīrtyate viprairakṣayyakaraṇo vaṭaḥ

यत्रदत्तं पितृभ्योऽन्नमक्षय्यं भवति प्रभो ।
सा च पुण्यजला तत्र फल्गुनामा महानदी

yatradattaṃ pitṛbhyo'nnamakṣayyaṃ bhavati prabho |
sā ca puṇyajalā tatra phalgunāmā mahānadī

बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्रोऽध्यगाद्यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः

bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha |
viśvāmitro'dhyagādyatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ

गङ्गा यत्रनदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथः ।
अयजत्तत्रबहुभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः

gaṅgā yatranadī puṇyā yasyāstīre bhagīrathaḥ |
ayajattatrabahubhiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ

पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्युत्पलावतम् ।
विश्वामित्रोऽयजद्यत्र शक्रेण सह कौशिकः

pāñcāleṣu ca kauravya kathayantyutpalāvatam |
viśvāmitro'yajadyatra śakreṇa saha kauśikaḥ

यत्रानुवंशं भगवाञ्जामदग्न्यस्तथा जगौ ।
विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा चिभूतिमतिमानुषीम्

yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñjāmadagnyastathā jagau |
viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā cibhūtimatimānuṣīm

कान्यकुब्जेऽपिबत्सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ।
ततः क्षत्रादपाक्रामद्ब्राह्मणोस्मीति चाब्रवीत्

kānyakubje'pibatsomamindreṇa saha kauśikaḥ |
tataḥ kṣatrādapākrāmadbrāhmaṇosmīti cābravīt

पवित्रमृषिभिर्जुष्टं पुण्यं पावनमुत्तमम् ।
गङ्गायमुनयोर्वीर संगमं लोकविश्रुतम्

pavitramṛṣibhirjuṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanamuttamam |
gaṅgāyamunayorvīra saṃgamaṃ lokaviśrutam

यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पितामहः ।
प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम

yatrāyajata bhūtātmā pūrvameva pitāmahaḥ |
prayāgamiti vikhyātaṃ tasmādbharatasattama

अगस्त्यस्य तु राजेन्द्र तत्राश्रमवरो नृप ।
तत्तथा तापसारण्यं तापसैरुपशोभितम्

agastyasya tu rājendra tatrāśramavaro nṛpa |
tattathā tāpasāraṇyaṃ tāpasairupaśobhitam

हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालञ्जरे महान् ।
आगस्त्यपर्वतोरभ्यः पुण्यो गिरिवः शिवः

hiraṇyabinduḥ kathito girau kālañjare mahān |
āgastyaparvatorabhyaḥ puṇyo girivaḥ śivaḥ

महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः ।
अयजत्तत्रकौन्तेय पूर्वमेव पितामहः

mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ |
ayajattatrakaunteya pūrvameva pitāmahaḥ

यत्रभागीरथी पुण्यां सरस्यासीद्युधिष्ठिर ।
यत्र सा ब्रह्मशालेति पुण्याख्याता विशांपते ।
धूतपाप्मभिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्च दर्शनम्

yatrabhāgīrathī puṇyāṃ sarasyāsīdyudhiṣṭhira |
yatra sā brahmaśāleti puṇyākhyātā viśāṃpate |
dhūtapāpmabhirākīrṇā puṇyaṃ tasyāśca darśanam

पवित्रो मङ्गलीयश्च ख्यातो लोके सनातनः ।
केदारश्च मतङ्गस्य महानाश्रम उत्तमः

pavitro maṅgalīyaśca khyāto loke sanātanaḥ |
kedāraśca mataṅgasya mahānāśrama uttamaḥ

कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ।
नैषधस्तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान्

kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ |
naiṣadhastṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān

यत्र देववनं पुण्यं तापसैरुपशोभितम् ।
बाहुदा च नदी यत्रनन्दा च गिरिमूर्धनि

yatra devavanaṃ puṇyaṃ tāpasairupaśobhitam |
bāhudā ca nadī yatranandā ca girimūrdhani

तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्यायतनानि च ।
प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव

tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyānyāyatanāni ca |
prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava

तिसृष्वन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु ।
सरितः पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च

tisṛṣvanyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu |
saritaḥ parvatāṃścaiva puṇyānyāyatanāni ca