अध्याय 83: दक्षिण के तीर्थ, प्रयाग और नारद का उपदेश

अथ सन्ध्यां समासाद्य संवेद्ये तीर्थ उत्तमे ।
उपस्पृश्य नरो विद्यां लभते नात्र संशयः

atha sandhyāṃ samāsādya saṃvedye tīrtha uttame |
upaspṛśya naro vidyāṃ labhate nātra saṃśayaḥ

रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा ।
तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्

rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājankṛtaṃ purā |
tallauhityaṃ samāsādya vindyādbahu suvarṇakam

करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः

karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti prajāpatikṛto vidhiḥ

गङ्गायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च सङ्गमे ।
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

gaṅgāyāstatra rājendra sāgarasya ca saṅgame |
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

गङ्गायास्त्वपरं पारं प्राप्य यः स्नाति मानवः ।
त्रिरात्रमुषितो राजन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

gaṅgāyāstvaparaṃ pāraṃ prāpya yaḥ snāti mānavaḥ |
trirātramuṣito rājansarvānkāmānavāpnuyāt

ततो वैतरणीं गत्वा सर्वपापप्रमोचनीम् ।
विरजातीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी

tato vaitaraṇīṃ gatvā sarvapāpapramocanīm |
virajātīrthamāsādya virājati yathā śaśī

प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति ।
गोसहस्रफंल लब्ध्वा रपुनाति स्वकुलं नरः

prabhavecca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati |
gosahasraphaṃla labdhvā rapunāti svakulaṃ naraḥ

शोणस्य ज्योतिरथ्यायाः संगमे नियतः शुचिः ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्

śoṇasya jyotirathyāyāḥ saṃgame niyataḥ śuciḥ |
tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet

शोणस्य नर्मदायाश् प्रभेदे कुरुनन्दन ।
वंशगुल्म उपस्पृश्य वाचजिमेधफलं लभेत्

śoṇasya narmadāyāś prabhede kurunandana |
vaṃśagulma upaspṛśya vācajimedhaphalaṃ labhet

वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत्

vājapeyamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ vindyātkulaṃ caiva samuddharet

कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत् ।
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः

kosalāṃ tu samāsādya kālatīrthamupaspṛśet |
vṛṣabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप

puṣpavatyāmupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ labdhvā punāti svakulaṃ nṛpa

ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा भरतसत्तम ।
दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति

tato badarikātīrthe snātvā bharatasattama |
dīrghamāyuravāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः ।
दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत्

tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ |
daṇḍākhyamabhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet

लपेटिकां ततो गच्छेत्पुण्यां पुण्योपशोभिताम् ।
वाजपेयमवाप्नोति देवैः सर्वैश्च पूज्यते

lapeṭikāṃ tato gacchetpuṇyāṃ puṇyopaśobhitām |
vājapeyamavāpnoti devaiḥ sarvaiśca pūjyate

ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिपेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्

tato mahendramāsādya jāmadagnyanipevitam |
rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet

मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन ।
तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्

mataṅgasya tu kedārastatraiva kurunandana |
tatra snātvā kuruśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet

श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत् ।
रअश्वमेधमवाप्नोति पूजयित्वा वृषध्वजम्

śrīparvataṃ samāsādya nadītīramupaspṛśet |
raaśvamedhamavāpnoti pūjayitvā vṛṣadhvajam

श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ।
न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैः सह

śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ |
nyavasatparamaprīto brahmā ca tridaśaiḥ saha

तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्

tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ |
aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु नृपपूजितम् ।
वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते

ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu nṛpapūjitam |
vājapeyamavāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate

ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः ।
तत्रस्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत्

tato gaccheta kāverīṃ vṛtāmapsarasāṃ gaṇaiḥ |
tatrasnātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet

ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् ।
तत्तोयं स्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते

tatastīre samudrasya kanyātīrthamupaspṛśet |
tattoyaṃ spṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate

अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम्

atha gokarṇamāsādya triṣu lokeṣu viśrutam |
samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam

रयत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
भूतयक्षपिशाचाश्च किन्नराः समहोरगाः

rayatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
bhūtayakṣapiśācāśca kinnarāḥ samahoragāḥ

सिद्धचारणगन्धर्वमानुषाः पन्नगास्तथा ।
सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम्

siddhacāraṇagandharvamānuṣāḥ pannagāstathā |
saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim

तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति

tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati

उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नरः

uṣya dvādaśarātraṃ tu pūtātmā ca bhavennaraḥ

तत एव च गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम् ।
त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ।
निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप

tata eva ca gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyapūjitam |
trirātramuṣitastatra gosahasraphalaṃ labhet |
nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa

गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा ।
गाथा च गाथिका चापि तस्य संपद्यते नृप

gāyatrīṃ paṭhate yastu yonisaṃkarajastathā |
gāthā ca gāthikā cāpi tasya saṃpadyate nṛpa

अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati

संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम् ।
रूपस्य भागी भवति सुभगश्च प्रजायते

saṃvartasya tu viprarṣervāpīmāsādya durlabhām |
rūpasya bhāgī bhavati subhagaśca prajāyate

ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः

tato veṇāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ |
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ

ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् ।
गवां मेधमवाप्नोति वासुकेर्लोकमुत्तमम्

tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām |
gavāṃ medhamavāpnoti vāsukerlokamuttamam

वेणायाः संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ।
वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

veṇāyāḥ saṃgame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet |
varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet

ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्द्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति

brahmasthānaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ vindyātsvargalokaṃ ca gacchati

कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्

kuśaplavanamāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
trirātramuṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet

ततो देवह्रदेऽरण्ये कृष्णवेणाजलोद्भवे ।
जातिस्मरह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः ।
यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः

tato devahrade'raṇye kṛṣṇaveṇājalodbhave |
jātismarahrade snātvā bhavejjātismaro naraḥ |
yatra kratuśatairiṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ

अग्निष्टोमफलं विन्द्याद्गमनादेव भारत ।
ततः सर्वह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

agniṣṭomaphalaṃ vindyādgamanādeva bhārata |
tataḥ sarvahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet

ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ।
पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत्

tato vāpīṃ mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām |
pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet

दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत् ।
गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत

daṇḍakāraṇyamāsādya puṇyaṃ rājannupaspṛśet |
gosahasraphalaṃ tasya snātamātrasya bhārata

शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः

śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ |
na durgatimavāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ

ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्

tataḥ śūrpārakaṃ gacchejjāmadagnyaniṣevitam |
rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyādbahu suvarṇakam

सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ।
महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति

saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ |
mahatpuṇyamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati

ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशनः ।
देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदेवाप्नोति मानवः

tato devapathaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ |
devasatrasya yatpuṇyaṃ tadevāpnoti mānavaḥ

तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्र्हमचारी जितेन्द्रियः ।
वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा

tuṅgakāraṇyamāsādya brhamacārī jitendriyaḥ |
vedānadhyāpayattatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā

तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरङ्गिरसः सुतः ।
ऋषीणआमुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम्

tatra vedeṣu naṣṭeṣu muneraṅgirasaḥ sutaḥ |
ṛṣīṇaāmuttarīyeṣu sūpaviṣṭo yathāsukham

ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह ।
येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्सर्वं समुपस्थितम्

oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyaguccāritena ha |
yena yatpūrvamabhyastaṃ tatsarvaṃ samupasthitam

ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ।
हरिर्नारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च

ṛṣayastatra devāśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ |
harirnārāyaṇastatra mahādevastathaiva ca

पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः ।
भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम्

pitāmahaśca bhagavāndevaiḥ saha mahādyutiḥ |
bhṛguṃ niyojayāmāsa yājanārthe mahādyutim

ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा ।
सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा

tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā |
sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

आज्यभागेन तत्राग्नीं तर्पयित्वा यथाविधि ।
देवाः स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम्

ājyabhāgena tatrāgnīṃ tarpayitvā yathāvidhi |
devāḥ svabhavanaṃ yātā ṛṣayaśca yathākramam

तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ।
पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रिया वा पुरुषस्य वा

tadaraṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama |
pāpaṃ praṇaśyatyakhilaṃ striyā vā puruṣasya vā

तत्रमासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः ।
ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्कुलं चैव समुद्धरेत्

tatramāsaṃ vaseddhīro niyato niyatāśanaḥ |
brahmalokaṃ vrajedrājankulaṃ caiva samuddharet

मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति

medhāvikaṃ samāsādya pitṝndevāṃśca tarpayet |
agniṣṭomamavāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati

अत्र कालञ्जरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ।
तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

atra kālañjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam |
tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet

आत्मानं स्नापयेत्तत्रगिरौ कालञ्जरे नृप ।
स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः

ātmānaṃ snāpayettatragirau kālañjare nṛpa |
svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ

ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशांपते ।
मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम्

tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃpate |
mandākinīṃ samāsādya sarvapāpapraṇāśinīm

तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत्

tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ |
aśvamedhamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet

ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्तृस्थानमनुत्तमम् ।
यत्र नित्यं महासेनो गुहः सन्निहितो नृप

tato gaccheta dharmajña bhartṛsthānamanuttamam |
yatra nityaṃ mahāseno guhaḥ sannihito nṛpa

तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति ।
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्

tatra gatvā nṛpaśreṣṭha gamanādeva sidhyati |
koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः ।
अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी

pradakṣiṇamupāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajennaraḥ |
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī

तत्र कूपे महाराज विश्रुता भरतर्षभ ।
समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर

tatra kūpe mahārāja viśrutā bharatarṣabha |
samudrāstatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रतः ।
नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम्

tatropaspṛśya rājendra pitṛdevārcane rataḥ |
niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim

ततो गच्छेत राजेन्द्र शृङ्गबेरपुरं महत् ।
यत्रतीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा

tato gaccheta rājendra śṛṅgaberapuraṃ mahat |
yatratīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā

रकतस्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते ।
गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः

rakatasmiṃstīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate |
gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ

विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ।
ततो मुञ्जवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः

vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati |
tato muñjavaṭaṃ gacchetsthānaṃ devasya dhīmataḥ

अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत ।
प्रदक्षिणमुपावृत् यगाणपत्यमवाप्नुयात्

abhigamya mahādevamabhivādya ca bhārata |
pradakṣiṇamupāvṛt yagāṇapatyamavāpnuyāt

तस्मिंस्तीर्थे तु जाह्नव्यां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्

tasmiṃstīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate |
tato gaccheta rājendra prayāgamṛṣisaṃstutam

यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ।
लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः

yatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ |
lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasaṃmatāḥ

सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ।
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः

sanatkumārapramukhāstathaiva paramarṣayaḥ |
aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayo'malāḥ

तथा नागाः सुपर्णश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा ।
सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसोऽपि च

tathā nāgāḥ suparṇaśca siddhāścakracarāstathā |
saritaḥ sāgarāścaiva gandharvāpsaraso'pi ca

हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ।
तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी

hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ |
tatra trīṇyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhyena jāhnavī

प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ।
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता

prayāgādabhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā |
tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā

यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ।
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्

yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī |
gaṅgāyamunayormadhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam

प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदुः ।
प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा

prayāgaṃ jaghanasthānamupasthamṛṣayo viduḥ |
prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā

तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः ।
तत्रवेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर

tīrthaṃ bhogavatī caiva vedireṣā prajāpateḥ |
tatravedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira

प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः ।
यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः

prajāpatimupāsante ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
yajante kratubhirdevāstathā cakradharā nṛpāḥ

ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत ।
प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं विभो

tataḥ puṇyatamaṃ nāma triṣu lokeṣu bhārata |
prayāgaṃ sarvatīrthebhyaḥ pravadantyadhikaṃ vibho

श्रवणात्तस्य तीर्थस् नामसंकीर्तनादपि ।
मृत्युकालभयाच्चापि नरः पापात्प्रमुच्यते

śravaṇāttasya tīrthas nāmasaṃkīrtanādapi |
mṛtyukālabhayāccāpi naraḥ pāpātpramucyate

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते ।
पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātsaṃgame lokaviśrute |
puṇyaṃ sa phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता ।
तत्र रदत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत

eṣā yajanabhūmirhi devānāmabhisaṃskṛtā |
tatra radattaṃ sūkṣmamapi mahadbhavati bhārata

न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि ।
मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति

na vedavacanāttāta na lokavacanādapi |
matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati

दशतीर्तसहस्राणि षष्टिः कोट्यस्तथाऽपराः ।
येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुन्दन

daśatīrtasahasrāṇi ṣaṣṭiḥ koṭyastathā'parāḥ |
yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtitaṃ kurundana

चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् ।
स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे

caturvidye ca yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat |
snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame

तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् ।
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत्

tatra bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam |
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātso'śvamedhaphalaṃ labhet

तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन

tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana

कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्रतत्रावगाहिता ।
विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्

kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā |
viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat

यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतंगङ्गावसेचनम् ।
सर्वं तत्तस्य गङ्गापो दहत्यग्निरिवेन्धनम्

yadyakāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃgaṅgāvasecanam |
sarvaṃ tattasya gaṅgāpo dahatyagnirivendhanam

सर्वं कृतयुगे पुण्यंत्रेतायां पुष्करं स्मृतम् ।
द्वापरेऽपि कुरुक्षेत्रं गङ्गा कलियुगे स्मृता

sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃtretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam |
dvāpare'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā

पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये ।
मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुन्दे त्वनाशनम्

puṣkare tu tapastapyeddānaṃ dadyānmahālaye |
malaye tvagnimārohedbhṛgutunde tvanāśanam

पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे रगङ्गायां मगधेषु च ।
स्नात्वा तारयते जन्तुः सप्तसप्तावरांस्तथा

puṣkare tu kurukṣetre ragaṅgāyāṃ magadheṣu ca |
snātvā tārayate jantuḥ saptasaptāvarāṃstathā

पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति ।
अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम्

punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati |
avagāḍhā ca pītā ca punātyāsaptamaṃ kulam

यावदस्थि मनुष्यस् गङ्गायाः स्पृशते जलम् ।
तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीपते

yāvadasthi manuṣyas gaṅgāyāḥ spṛśate jalam |
tāvatsa puruṣo rājansvargaloke mahīpate

यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक्

yathā puṇyāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca |
upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavatyamaralokabhāk

न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः

na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavātparaḥ |
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evamāha pitāmahaḥ

यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोकवनम् ।
सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्

yatra gaṅgā mahārāja sa deśastattapokavanam |
siddhikṣetraṃ ca tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam

इदं सत्यंद्विजातीनां साधूनामात्मनोपि च ।
सुहृदां च जपेत्कर्मे शिष्यस्यानुगतस्य च

idaṃ satyaṃdvijātīnāṃ sādhūnāmātmanopi ca |
suhṛdāṃ ca japetkarme śiṣyasyānugatasya ca

इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम् ।
इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्

idaṃ dhanyamidaṃ medhyamidaṃ svargyamidaṃ sukham |
idaṃ puṇyamidaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmyamuttamam

महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ।
अधीत्यद्विजमध्ये च निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam |
adhītyadvijamadhye ca nirmalaḥ svargamāpnuyāt

श्रीमत्स्वर्ग्यं तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम् ।
मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम्

śrīmatsvargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam |
medhājananamagryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।
शूद्रो यथेप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन् ।
महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात्

aputro labhate putramadhano dhanamāpnuyāt |
śūdro yathepsitānkāmānbrāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan |
mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanamavāpnuyāt

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं नरः शुचिः ।
जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthapuṇyaṃ naraḥ śuciḥ |
jātīḥ sa smarate bahvīrnākapṛṣṭhe ca modate

गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च ।
मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया

gamyānyapi ca tīrthāni kīrtitānyagamāni ca |
manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्देवकल्पैश्च स्नातानि सुकृतैषिभिः

etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ |
ṛṣibhirdevakalpaiśca snātāni sukṛtaiṣibhiḥ

एवं त्वमपि कौरव्य विधिनाऽनेन सुव्रत ।
व्रत तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धयन्

evaṃ tvamapi kauravya vidhinā'nena suvrata |
vrata tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhayan

भाषितैः करणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात् ।
प्राप्यन्ते तानि तीर्तानि सद्भिः शास्त्रार्थदर्शिभिः ।
सद्भिः शास्त्रार्थतत्वज्ञैर्ब्राह्मणैः सह गम्यताम्

bhāṣitaiḥ karaṇaiḥ pūrvamāstikyācchrutidarśanāt |
prāpyante tāni tīrtāni sadbhiḥ śāstrārthadarśibhiḥ |
sadbhiḥ śāstrārthatatvajñairbrāhmaṇaiḥ saha gamyatām

नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः ।
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः

nāvratī nākṛtātmā ca nāśucirna ca taskaraḥ |
snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ

त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना ।
पितरस्तात सर्वे च तारिताः प्रपितामहाः

tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā |
pitarastāta sarve ca tāritāḥ prapitāmahāḥ

पिता पितामहस्चैव सर्वे च प्रपितामहाः ।
पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप ।
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषितः

pitā pitāmahascaiva sarve ca prapitāmahāḥ |
pitāmahapurogāśca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa |
tava dharmeṇa dharmajña nityamevābhitoṣitaḥ

अवाप्स्यसि त्वं लोकान्वै वसूनां वासवोपम ।
कीर्तिं च महातीं भीष्म प्राप्स्यसे भुविशाश्वतीं

avāpsyasi tvaṃ lokānvai vasūnāṃ vāsavopama |
kīrtiṃ ca mahātīṃ bhīṣma prāpsyase bhuviśāśvatīṃ

एवमुक्त्वाऽभ्यनुज्ञाय पुलस्त्यो भगवानृषिः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā'bhyanujñāya pulastyo bhagavānṛṣiḥ |
prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata

भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ।
पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे

bhīṣmaśca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān |
pulastyavacanāccaiva pṛthivīṃ paricakrame

एवमेषा महाभागा प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता ।
तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी

evameṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā |
tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī

अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति ।
अश्वमेधशतं साग्रं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यति

anena vidhinā yastu pṛthivīṃ saṃcariṣyati |
aśvamedhaśataṃ sāgraṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyati

ततश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ।
भीष्मः कुरूणां प्रवरो यथा पूर्वमवाप्तवान्

tataścāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmamuttamam |
bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvamavāptavān

नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम् ।
रक्षोगणबिकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत ।
अगम्यानि मनुष्येन्द्रैस्त्वामृते कुरुनन्दन

netā ca tvamṛṣīnyasmāttena te'ṣṭaguṇaṃ phalam |
rakṣogaṇabikīrṇāni tīrthānyetāni bhārata |
agamyāni manuṣyendraistvāmṛte kurunandana

इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्ताभिसंवृतम् ।
यः पठेच्छृणुयाद्वाऽपिसर्वपापैः प्रमुच्यते

idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrtābhisaṃvṛtam |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvā'pisarvapāpaiḥ pramucyate

ऋषिमुख्याः सदा यत्रवाल्मीकिस्त्वथ कश्यपः ।
आत्रेयः कुण्डजठरो विश्वामित्रोऽथ गौतमः

ṛṣimukhyāḥ sadā yatravālmīkistvatha kaśyapaḥ |
ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo viśvāmitro'tha gautamaḥ

असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा

asito devalaścaiva mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ |
bharadvājo vasiṣṭhaśca muniruddālakastathā

शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च तपतांवरः ।
दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः

śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaśca tapatāṃvaraḥ |
durvāsāśca muniśreṣṭho jābāliśca mahātapāḥ

एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः ।
एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज

ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣāstapodhanāḥ |
ebhiḥ saha mahārāja tīrthānyetānyanuvraja

एष ते लोमशो नाम महर्षिरमितद्युतिः ।
समेष्यति महाराज तेन सार्धमनुव्रज

eṣa te lomaśo nāma maharṣiramitadyutiḥ |
sameṣyati mahārāja tena sārdhamanuvraja

मयाऽपिसह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुक्रमात् ।
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषक्

mayā'pisaha dharmajña tīrthānyetānyanukramāt |
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣak

यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ।
तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे

yathā yayātirdharmātmā yathā rājā purūravāḥ |
tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase

यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः ।
तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव

yathā bhagīratho rājā yathā rāmaśca viśrutaḥ |
tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivāniva

यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः ।
यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुतः

yathā manuryathekṣvākuryathā pūrurmahāyaśāḥ |
yathā vainyo mahārāja tathā tvamapi viśrutaḥ

यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहन्पुरा ।
त्रैलोक्यं पालयामास देवराड्विगतज्वरः

yathā ca vṛtrahā sarvānsapatnānnirdahanpurā |
trailokyaṃ pālayāmāsa devarāḍvigatajvaraḥ

तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि ।
स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ।
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा

tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā tvaṃ prajāḥ pālayiṣyasi |
svadharmavijitāmurvīṃ prāpya rājīvalocana |
khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā

एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः ।
अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत

evamāśvāsya rājānaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
anujñāpya mahārāja tatraivāntaradhīyata

युधिष्ठिरोषि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्

yudhiṣṭhiroṣi dharmātmā tamevārthaṃ vicintayan |
tīrthayātrāśritaṃ puṇyamṛṣīṇāṃ pratyavedayat