अध्याय 69: बाहुक का दुबले घोड़े जोतकर विदर्भ चलना

श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ।
सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः ।
कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा

śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ |
sārathīnsa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīnnṛpaḥ |
kathayāmāsa yadvṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā

बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत

bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram |
sāntyañśrlakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata

विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक

vidarbhānyātumicchāmi damayantyāḥ svayaṃvaram |
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka

एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ।
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः

evamuktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha |
vyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ

दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता ।
अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान्

damayantī bhavedevaṃ kiṃnu duḥkhena mohitā |
asmadarthe bhavedbā'yamupāyaścintito mahān

नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ।
यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना ।
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः

nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī |
yayā kṣudreṇa nikṛtākṛpaṇā pāpabuddhinā |
strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥ

मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ।
नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः

mama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā |
naivaṃ sā karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥ

यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ।
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्

yadatra satyaṃ vā'satyaṃ gatvā vetsyāmi niścayam |
ṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham

इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ।
कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम्

iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ |
kṛtāluruvācedamṛtuparṇaṃ janādhipam

प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप ।
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ।
तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि

pratijānāmi te vākyaṃ gamiṣyāmi narādhipa |
ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa |
tatrādityodaye kāle śvo vidarbhāngamiṣyasi

एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव ।
किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक

evamukto'bravīdrājā bāhukaṃ prahasanniva |
kiṃ te kāmaṃ karomyadya tuṣṭo'smi tava bāhuka

यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम्

yāvadyānamidaṃ sajjamṛtuparṇa karomyaham

ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः ।
अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया

tataḥ parīkṣāmaśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥ |
aśvaśālāmupāgamya bhāgasvarinṛpājñayā

स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः ।
अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः ।
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्

sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇana bāhukaḥ |
aśvāñjijñāsamāno vai vicārya ca punaḥpunaḥ |
adhyagacchatkṛśānaśvānsamarthānadhvani kṣamān

तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ।
वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्

tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitān |
varjitām̐llakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūn

शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः ।
दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि

śuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ |
dṛśyamānānkṛśānaṅgairjavenāpratimānpathi

तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः ।
किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम्

tāndṛṣṭvā durbalānnājā prāha kopasamanvitaḥ |
kimidaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā na te vacam

कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम् ।
महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः

kathamalpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā ratham |
mahānadhvā sa caikāhnā gantavyaḥ kathamīdṛśaiḥ

[एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः ।
द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ॥]

[eko lalāṭe dve mūrdhni dvaudvau pārśvopapārśvayoḥ |
dvaudvau vakṣasi vijñairyau prayāṇe caika eva tu ||]

एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः ।
यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते

ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥ |
yānanyānmanyase rājanbrūhi tānyojayāmite

त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक ।
यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय

tvameva hayatattvajñaḥ kuśalo hyasi bāhuka |
yānmanyase samarthāstvaṃ kṣipraṃ tāneva yojaya

ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ।
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः

tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitān |
yojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe nalaḥ

ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः ।
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः

tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥ |
atha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ

ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते ।
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्

tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāṃpate |
sāntvayāmāsa tānaśvāṃstejobalasamanvitān

रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः ।
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्

raśmibhiśca samudyamya nalo yātumiyeṣa saḥ |
sūtamāropya vārṣṇeyaṃ javamāsthāya vai param

ते चोद्यमाना विधिवद्बाहुकेन हयोत्तमाः ।
समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च

te codyamānā vidhivadbāhukena hayottamāḥ |
samutpeturivākāśaṃ rathinaṃ mohayanti ca

तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः ।
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ

tathā tu dṛṣṭvā tānaśvānvahato vātaraṃhasaḥ |
ayodhyādhipatiḥ śrīmānvismayaṃ paramaṃ yayau

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ।
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्

rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat |
vārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām

किंनु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः ।
तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्

kiṃnu syānmātalirayaṃ devarājasya sārathiḥ |
tathā tallakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat

शालिहोत्रोऽथ किंतु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् ।
मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्

śālihotro'tha kiṃtu syāddhayānāṃ kulatattvavit |
mānupaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam

उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः ।
सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्

utāhosvidbhavedrājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ |
soyaṃ nṛpatirāyāta ityevaṃ samacintayat

अथवाऽयंनलात्प्राप्तो विद्यां तामेव बाहुकः ।
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च

athavā'yaṃnalātprāpto vidyāṃ tāmeva bāhukaḥ |
tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca

अपिचेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च ।
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति

apicedaṃ vayastulyaṃ bāhukasya nalasya ca |
nāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyaśca bhaviṣyati

प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः

pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīmimām |
daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca nirūpaṇaiḥ

भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यता प्रति ।
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम

bhavenna matibhedo me gātravairūpyatā prati |
pramāṇātparihīnastu bhavediti matirmama

वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ।
नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः

vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ |
nalaṃ sarvaguṇairyuktaṃ manye bāhukamantataḥ

एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णोयः पर्यचिन्तयत् ।
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः

evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇoyaḥ paryacintayat |
hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ

ऋतुपर्णश्च राजेनद्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् ।
चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः

ṛtuparṇaśca rājenadro bāhukasya hayajñatām |
cintayanmumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ

ऐकाग्र्यं च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ।
कौशलं चापि संप्रेक्ष्य परां सुदमवाप ह

aikāgryaṃ ca tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat |
kauśalaṃ cāpi saṃprekṣya parāṃ sudamavāpa ha