अध्याय 68: पर्णाद का समाचार और दूसरे स्वयंवर की युक्ति

अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः ।
प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत्

atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ |
pratyetya nagaraṃ bhaimīmidaṃ vacanamabravīt

नैषधं मृगयाणेन दमयन्ति दिवानिशम् ।
अयोध्यां नगरीं गत्वा भागस्वरिरुपस्थितः

naiṣadhaṃ mṛgayāṇena damayanti divāniśam |
ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāgasvarirupasthitaḥ

श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने ।
ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि

śrāvitaśca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane |
ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini

तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः ।
न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयाऽसकृत्

tacchrutvā nābravītkiṃcidṛtuparṇo narādhipaḥ |
na ca pāriṣadaḥ kaścidbhāṣyamāṇo mayā'sakṛt

अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत् ।
ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः

anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaścidabravīt |
ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ

सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः ।
शीघ्रयानेषु कुशलो मृष्टकर्ता च भोजने

sūtastasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ |
śīghrayāneṣu kuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane

स विनिःश्वस्य बंहुशो रुदित्वा च षुनःपुनः ।
कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत

sa viniḥśvasya baṃhuśo ruditvā ca ṣunaḥpunaḥ |
kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścādidamabhāṣata

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः

vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ |
ātmānamātmanā satyo jitaḥ svargo na saṃśayaḥ

रहिता भर्तृभिश्चैव न कुप्यन्ति कदाचन ।
्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः

rahitā bhartṛbhiścaiva na kupyanti kadācana |
rāṇāṃścāritrakavacāndhārayanti varastriyaḥ

विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति

viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca |
yatsā tena parityaktā tatra na kroddhumarhati

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति

prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ |
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati

सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ।
भ्रष्टराज्यं श्रित्या हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति

satkṛtā'satkṛtā vā'pi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam |
bhraṣṭarājyaṃ śrityā hīnaṃ śyāmā na kroddhumarhati

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः ।
श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदयः

tasya tadvacanaṃ śrutvā tvarito'hamihāgataḥ |
śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaścaiva nivedayaḥ

एतच्छ्रुत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते ।
दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभापत

etacchrutvā'śrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃpate |
damayantī raho'bhyetya mātaraṃ pratyabhāpata

अयमर्थौ न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन ।
त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहंसुदेवं द्विजसत्तमम्

ayamarthau na saṃvedyo bhīme mātaḥ kadācana |
tvatsannidhau niyokṣye'haṃsudevaṃ dvijasattamam

यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम् ।
यथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि

yathā na nṛpatirbhīmaḥ pratipadyeta me matam |
yathā tvayā prakartavyaṃ mama cetpriyamicchasi

यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् ।
तेनैव मङ्गलेनाद्य सुदेवो यातु मा चिरम्

yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān |
tenaiva maṅgalenādya sudevo yātu mā ciram

समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः ।
ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम्

samānetuṃ nalaṃ mātarayodhyāṃ nagarīmitaḥ |
ṛtuparṇasya nagare nivasantamarindamam

विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् ।
अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी

viśrāntaṃ tu tataḥ paścātparṇādaṃ dvijasattamam |
arcayāmāsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī

लवाच चैनं महता संपूज्य द्रविणेन वै ।
नले चेहागते विप्र भूयो दास्याभि ते वसु

lavāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai |
nale cehāgate vipra bhūyo dāsyābhi te vasu

त्वया हि मे बहुकृतंयदन्यो न करिष्यति ।
यद्भर्त्राऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम

tvayā hi me bahukṛtaṃyadanyo na kariṣyati |
yadbhartrā'haṃ sameṣyāmi śīghrameva dvijottama

स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः ।
गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः

sa evamukto'thāśvāsya āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ |
gṛhānupayayau cāpi kṛtārthaḥ sumahāmanāḥ

ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर ।
अब्रवीत्सन्निदौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता

tataḥ sudevamānāyya damayantī yudhiṣṭhira |
abravītsannidau māturduḥkhaśokasamanvitā

गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् ।
ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती

gatvā sudeva nagarīmayodhyāvāsinaṃ nṛpam |
ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patimanyaṃ cikīrṣatī

आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम् ।
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः

āsthāsyati punarbhaimī damayantī svayaṃvaram |
tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ

तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति ।
यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम

tathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati |
yadi saṃbhāvinīyaṃ te gaccha śīghramariṃdama

सूर्योदये द्वतीयं सा भर्तारं वरयिष्यति ।
न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोपि वा

sūryodaye dvatīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati |
na hi sa jñāyate vīro nalo jīvanmṛtopi vā

एवं तथा यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत् ।
ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा

evaṃ tathā yathokto vai gatvā rājānamabravīt |
ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇastadā