अध्याय 70: बहेड़े का वृक्ष और कलि का नल को छोड़ना

स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च ।
अचिरेणातिचक्राम स्वेचरः खे चरन्निव

sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi ca |
acireṇāticakrāma svecaraḥ khe caranniva

तथा प्रयाते तु रथे तदा भागस्वरिर्नृपः ।
उत्तरीयमधोपश्यद्धष्टं परपुरंजयः

tathā prayāte tu rathe tadā bhāgasvarirnṛpaḥ |
uttarīyamadhopaśyaddhaṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ

ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा ।
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः

tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadā |
grahīṣyāmīti taṃ rājā nalamāha mahāmanāḥ

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् ।
वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह

nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayānetānmahājavān |
vārṣṇeyo yāvadenaṃ me paṭamānayatāmiha

नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव ।
योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तुं शक्यते पुनः

nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastava |
yojanaṃ samatikrānto nāhartuṃ śakyate punaḥ

एवमुक्ते नलेनाथ नातिप्रीतमना नृपः ।
आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम्

evamukte nalenātha nātiprītamanā nṛpaḥ |
āsasāda vane rājanphalavantaṃ bibhītakam

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभापत ।
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्

taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo'bhyabhāpata |
mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।
नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्

sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścana |
naikatra pariniṣṭhā'sti jñānasya puruṣe kvacit

वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलामेकं च बाहुक ।
पतितान्यपि यान्यत्रतत्रैकमधिकं कृतम्

vṛkṣe'sminyāni parṇāni phalāmekaṃ ca bāhuka |
patitānyapi yānyatratatraikamadhikaṃ kṛtam

एवपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक ।
फलकोट्यपि पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः ।
प्रवक्ष्यामि फलान्यत्र यानि संख्यास्यते भवान्

evapatrādhikaṃ cātra phalamekaṃ ca bāhuka |
phalakoṭyapi patrāṇāṃ dvayorapi ca śākhayoḥ |
pravakṣyāmi phalānyatra yāni saṃkhyāsyate bhavān

प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः ।
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च

pracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥ |
ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatameva ca

ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् ।
परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन

tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko'bravīt |
parokṣamiva me rājankatthase śatrukarśana

प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा विभीतकम् ।
अथ ते गणिते राजन्द्विजामाम्यपरोक्षताम्

pratyakṣametatkartā'smi śātayitvā vibhītakam |
atha te gaṇite rājandvijāmāmyaparokṣatām

प्रत्यक्षं ते महाराज् गणयिष्ये विभीतकम् ।
अहं हि नाभिजानामि भवेदेव नवेति वा

pratyakṣaṃ te mahārāj gaṇayiṣye vibhītakam |
ahaṃ hi nābhijānāmi bhavedeva naveti vā

संख्यास्यामि फलान्यस्य पशय्तस्ते जनाधिप ।
मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्

saṃkhyāsyāmi phalānyasya paśaytaste janādhipa |
muhūrtamapi vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām

तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् ।
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः

tamabravīnnṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum |
bāhukastvabravīdenaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथवा त्वरते भवान् ।
एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः

pratīkṣasva muhūrtaṃ tvamathavā tvarate bhavān |
eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ

अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन ।
त्वभेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक

abravīdṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandana |
tvabheva yantā nānyosti pṛthivyāmapi bāhuka

त्वत्कृतेयातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद ।
शरणं त्वांप्रपन्नोस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि

tvatkṛteyātumicchāmi vidarbhānhayakovida |
śaraṇaṃ tvāṃprapannosmi na vighnaṃ kartumarhasi

कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक ।
विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्यं दर्शयितासि मे ।

kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhuka |
vidarbhānyadi yātvā'dya sūryaṃ darśayitāsi me |

अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायच बिभीतकम् ।
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम

athābravīdbāhukastaṃ saṃkhyāyaca bibhītakam |
tato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvaivaṃ vaco mama

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह ।
एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयाऽनघ

akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca ha |
ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayā'nagha

गणयस्वाश्वतत्वज्ञ ततस्त्वंप्रीतिमावह ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्

gaṇayasvāśvatatvajña tatastvaṃprītimāvaha |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam

ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् ।
गणयित्वायथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु

tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānamidamabravīt |
gaṇayitvāyathoktāni tāvantyeva phalāni tu

अत्युद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् ।
श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप

atyudbhutamidaṃ rājandṛṣṭavānasmi te balam |
śrotumicchāmi tāṃ vidyāṃ yayaitajjñāyate nṛpa

तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप ।
विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्

tamuvāca tato rājā tvarito gamane nṛpa |
viddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam

बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्याद्वयं च मे ।
मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुपर्पभ

bāhukastamuvācātha dehi vidyādvayaṃ ca me |
matto'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruparpabha

ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ।
हयज्ञानस्य लोभाच् तं तथेत्यब्रवीद्वचः

ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt |
hayajñānasya lobhāc taṃ tathetyabravīdvacaḥ

यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् ।
निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक ।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै

yathoktaṃ tvaṃ gṛhāṇedamakṣāṇāṃ hṛdayaṃ param |
nikṣepo me'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka |
evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇo nalāya vai

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः ।
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ।
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः

tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥ |
karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatamudvaman |
kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ

सातेन कर्शितो राजादीर्घकालमनात्मवान्

sātena karśito rājādīrghakālamanātmavān

तं भ्राम्तरूपं निःशोभं संक्लिष्टमकरोत्कलिः ।
ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः ।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः ।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः

taṃ bhrāmtarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭamakarotkaliḥ |
tato viṣavimuktātmā svaṃrūpamakarotkaliḥ |
taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ
tato viṣavimuktātmā svaṃrūpamakarotkaliḥ |
taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ

तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः ।
कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्

tamuvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām

इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा ।
यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः

indrasenasya jananī kupitā mā'śapatpurā |
yadā tvayā parityaktā tato'haṃ bhṛśapīḍitaḥ

अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखभपराजित ।
विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्

avasaṃ tvayi rājendra suduḥkhabhaparājita |
viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam

शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम ।
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः ।
मत्प्रत्सूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति

śaraṇaṃ tvāṃ prapannosmi śṛṇu cedaṃ vaco mama |
ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyantyatandritāḥ |
matpratsūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati

न तेषां मानसं किंचिच्छारीरं वाचिकं तथा ।
भविष्यति महाराज कीर्तयिष्यन्ति ये नलम् ।
भयार्तं शरणं यातं यदि मां त्वं न शप्स्यसे

na teṣāṃ mānasaṃ kiṃcicchārīraṃ vācikaṃ tathā |
bhaviṣyati mahārāja kīrtayiṣyanti ye nalam |
bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase

एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः ।
ततो बीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश विभीतकम् ।
कलिस्त्वन्येन नो दृष्टः कथयन्नैषधेन वै

evamukto nalo rājā nyayacchatkopamātmanaḥ |
tato bītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa vibhītakam |
kalistvanyena no dṛṣṭaḥ kathayannaiṣadhena vai

ततो गतत्वरो राजा नैषधः परवीरहा ।
संप्रनष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत

tato gatatvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā |
saṃpranaṣṭe kalau rājā saṃkhyāyāsya phalānyuta

मुदा परमया युक्तस्तेजसाऽथ परेण वै ।
रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः

mudā paramayā yuktastejasā'tha pareṇa vai |
rathamāruhya tejasvī prayayau javanairhayaiḥ

बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ।
ततः प्रभृतिराजेन्द्र लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन

bibhītakaścāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt |
tataḥ prabhṛtirājendra loke'sminpāṇḍunandana

हयोत्तभानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः ।
नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना

hayottabhānutpatato dvijāniva punaḥ punaḥ |
nalaḥ saṃcodayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā

विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः ।
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहम्

vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāyaśāḥ |
nale tu samatikrānte kalirapyagamadgṛham

ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतिः ।
विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः

tato gatajvaro rājā nalo'bhūtpṛthivīpatiḥ |
vimuktaḥ kalinā rājanrūpamātraviyojitaḥ