अध्याय 67: नल की खोज में दमयन्ती का सन्देश

मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमिते ।
नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः

māṃ cedicchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmite |
nalasya naravīrasya yatasvānayane punaḥ

दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता ।
बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्

damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā |
bāṣpeṇāpihitā rājñī nottaraṃ kiṃcidabravīt

तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा ।
हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह

tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvamantaḥpuraṃ tadā |
hāhābhūtamatīvāsīdbhṛśaṃ ca praruroda ha

ततो भीमं महाराजं भार्या वचनामब्रवीत् ।
दमयन्ती नृप भृशं भर्तारमनुशोचति

tato bhīmaṃ mahārājaṃ bhāryā vacanāmabravīt |
damayantī nṛpa bhṛśaṃ bhartāramanuśocati

अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती विभो ।
प्रयतन्तु तवप्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने

apakṛṣya ca lajjāṃ sā svayamuktavatī vibho |
prayatantu tavapreṣyāḥ puṇyaślokasya darśane

तयाप्रयोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः ।
प्राश्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने

tayāprayodito rājā brāhmaṇānvaśavartinaḥ |
prāśthāpayaddiśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane

ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणास्तदा ।
दमयन्तीमथापृच्छ्य प्रस्थितास्ते तथाऽव्रुवन्

tato vidarbhādhipaterniyogādbrāhmaṇāstadā |
damayantīmathāpṛcchya prasthitāste tathā'vruvan

अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः ।
ब्रूत वै जनसंसत्सु तत्रतत्र पुनः पुनः

atha tānabravīdbhaimī sarvarāṣṭreṣvidaṃ vacaḥ |
brūta vai janasaṃsatsu tatratatra punaḥ punaḥ

क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य वपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय

kvanu tvaṃ kitava cchittvā vastrārdhaṃ prasthito mama |
utsṛjya vapine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya

सा वै यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता

sā vai yathā tvayā dṛṣṭā tathā''ste tvatpratīkṣiṇī |
dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā

तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु वै देव प्रतिवाक्यं वदस्व च

tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva |
prasādaṃ kuru vai deva prativākyaṃ vadasva ca

एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि ।
वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः

evamanyacca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryādyathā mayi |
vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ

भर्तव्या रक्षणीया त्व पत्नी पत्या हि नित्यदा ।
तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव

bhartavyā rakṣaṇīyā tva patnī patyā hi nityadā |
tannaṣṭamubhayaṃ kasmāddharmajñasya satastava

ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश् सानुक्रोशो भवान्सदा ।
संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्

khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś sānukrośo bhavānsadā |
saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt

तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्पभ ।
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः

tatkuruṣva naravyāghra dayāṃ mayi nararpabha |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva hi me śrutaḥ

एवंब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन ।
स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्वनु वर्तते

evaṃbruvāṇānyadi vaḥ pratibrūyāddhi kaścana |
sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaścāsau kvanu vartate

यश्चैवं वचनं श्रुत्य्वा बूयात्प्रतिवचो नरः ।
तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः

yaścaivaṃ vacanaṃ śrutyvā būyātprativaco naraḥ |
tadādāya vacastasya mamāvedyaṃ dvijottamāḥ

यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात् ।
पुनरागमनं चेह तथा कार्यमतन्द्रितैः

yathā ca vo na jānīyāccarato bhīmaśāsanāt |
punarāgamanaṃ ceha tathā kāryamatandritaiḥ

यदि वाऽसौ समृद्धः स्याद्यदि वाऽप्यधनो भवेत् ।
यदिऽवाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम्

yadi vā'sau samṛddhaḥ syādyadi vā'pyadhano bhavet |
yadi'vāpyasamarthaḥ syājjñeyamasya cikīrṣitam

एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम् ।
नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा

evamuktāstvagacchaṃste brāhmaṇāḥ sarvato diśam |
nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃstadā vyasaninaṃ tathā

ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्धोपांस्तथाऽऽश्रमान् ।
अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्दविजातयः

te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmāndhopāṃstathā''śramān |
anveṣanto nalaṃ rājannādhijagmurdavijātayaḥ

तच्च वाक्यं तथा सर्वेतत्रतत्र विशांपते ।
श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम्

tacca vākyaṃ tathā sarvetatratatra viśāṃpate |
śrāvayāṃcakrire viprā damayantyā yatheritam