अध्याय 66: तिल का चिह्न और दमयन्ती की घर वापसी

विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।
सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता

vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā

राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः ।
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः

rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ |
bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ

स द्यूतेन जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महामनाः ।
दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित्

sa dyūtena jito bhrātrā hṛtarājyo mahāmanāḥ |
damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prājñāyata kasyacit

ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम् ।
सेयमासादिता बाला तव देवि निवेशने

te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīmimām |
seyamāsāditā bālā tava devi niveśane

अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते ।
अस्या ह्येष भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः

asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī na hi vidyate |
asyā hyeṣa bhruvormadhye sahajaḥ pipluruttamaḥ

श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया ।
मलेन संवृतोह्यस्याश्छन्नोऽभ्रेणेव चन्द्रमाः

śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito'ntarhito mayā |
malena saṃvṛtohyasyāśchanno'bhreṇeva candramāḥ

चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः ।
प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नातिविराजते

cihnabhūto vibhūtyarthamayaṃ dhātrā vinirmitaḥ |
pratipatkaluṣevendorlekhā nātivirājate

न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम् ।
असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम्

na cāsyā naśyate rūpaṃ vapurmalasamācitam |
asaṃskṛtamapi vyaktaṃ bhāti kāñcanasannibham

अनेन वपुषा बाला पिप्लुनाऽनेन सूचिता ।
लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा

anena vapuṣā bālā piplunā'nena sūcitā |
lakṣiteyaṃ mayā devī pihito'gnirivoṣmaṇā

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते ।
सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃpate |
sunandā śodhayāmāsa piplupracchādanaṃ malam

स मलेनापकृष्टन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत ।
दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः

sa malenāpakṛṣṭana piplustasyā vyarocata |
damayantyā yathā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ

पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत ।
रुदन्त्यौ तां परिष्वज्यमुहूर्तमिव तस्थतुः

pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata |
rudantyau tāṃ pariṣvajyamuhūrtamiva tasthatuḥ

उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् ।
भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता

utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedamabravīt |
bhaginyā duhitā me'si piplunānena sūcitā

अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः ।
सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने

ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ |
sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaścārudarśane

भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः ।
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे

bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhorahaṃ punaḥ |
tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu piturgṛhe

यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिति ।
यथैव च ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव

yathaiva te piturgehaṃ tathedamapi bhāmiti |
yathaiva ca mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava

तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते ।
प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्

tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃpate |
praṇamya māturbhaginīmidaṃ vacanamabravīt

अज्ञायमानाऽपिसती सुखमस्म्युषिता त्वयि ।
सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया

ajñāyamānā'pisatī sukhamasmyuṣitā tvayi |
sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā

सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः ।
चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि

sukhātsukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ciraviproṣitāṃ mātarmāmanujñātumarhasi

दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ ।
पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ

dārakau ca hi me nītau vasatastatra bālakau |
pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau

यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि ।
विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश

yadi cāpi priyaṃ kiṃcinmayi kartumihecchasi |
vidarbhānyātumicchāmi śīghraṃ me yānamādiśa

बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्ट्वा मातृष्वसा नृप ।
गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः

bāḍhamityeva tāmuktvā hṛṣṭvā mātṛṣvasā nṛpa |
guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ

प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना ।
यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्

prāsthāpayadrājamātā śrīmatīṃ naravāhinā |
yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām

ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा ।
तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत्

tataḥ sā nacirādeva vidarbhānagamacchubhā |
tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ samapūjayat

सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ ।
मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम्

sarvānkuśalino dṛṣṭvā bāndhavāndārakau ca tau |
mātaraṃ pitaraṃ cobhau sarvaṃ caiva sakhījanam

देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी ।
परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते

devatāḥ pūjayāmāsa brāhmaṇāṃśca yaśasvinī |
pareṇa vidhinā devī damayantī viśāṃpate

अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः ।
प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च

atarpayatsudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ |
prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca

सा व्युष्टा रजनीं तत्रपितुर्वेश्मनि भामिनी ।
विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्

sā vyuṣṭā rajanīṃ tatrapiturveśmani bhāminī |
viśrāntā mātaraṃ rājannidaṃ vacanamabravīt