अध्याय 65: सुदेव का चेदि में दमयन्ती को पहचानना

हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते ।
चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः

hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye'darśanaṃ gate |
cintayāmāsa bahuśaḥ sahāmātyairnarādhipaḥ

समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ।
अग्रहारं च दास्यामिग्रामं नगरसंमितम्

samāhūya dvijānsarvānidaṃ vacanamabravīt |
agrahāraṃ ca dāsyāmigrāmaṃ nagarasaṃmitam

दमयन्तीं नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः ।
गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये

damayantīṃ nalaṃ caiva paryanveṣati yo dvijaḥ |
gavāṃ śatasahasrāṇi dātā tasmai dvijātaye

इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् ।
प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाङ्क्षया

ityuktvā brāhmaṇānsarvānsamāhūya dvijottamān |
prasthāpayāmāsa tadā tayordarśanakāṅkṣayā

संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्ता च पुष्कलम् ।
मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्

saṃdideśa ca tānbhīmo vasu dattā ca puṣkalam |
mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām

अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे ।
गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति

asminkarmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe |
gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vastāvānayiṣyati

अग्रहारांश्च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ।
हिरण्यंच सुवर्णं च दासीदासं तथैव

agrahārāṃśca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam |
hiraṇyaṃca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva

न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा ।
ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्

na cecchakyāvihānetuṃ damayantī nalo'pi vā |
jñātamātre'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam

इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम् ।
पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया ।
नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम्

ityuktāste yayurhṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvato diśam |
purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā |
naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām

ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः ।
विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि

tataścedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ |
vicinvāno'tha vaidarbhīmapaśyadrājaveśmani

तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत् ।
भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह

tayaiva rājamātā ca brāhmaṇānparyaveṣayat |
bhojanārthe sudevo'pi tatraiva praviveśa ha

कृशां विवर्णां मलिनां भर्तृशोकपरायणाम् ।
पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्

kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām |
puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām

मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ।
निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः

mandaṃ prakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām |
nibaddhāṃ dhūmajālena prabhāmiva vibhāvasoḥ

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ।
तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन्

tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām |
tarkayāmāsa bhaimīti kāraṇairupapādayan

यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना ।
कृतार्थोस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियं

yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyamaṅganā |
kṛtārthosmyadya dṛṣṭvemāṃ lokakāntāmiva śriyaṃ

पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् ।
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वावितिमिरा दिशः

pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām |
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvāvitimirā diśaḥ

चारुपद्मविशालाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव ।
इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव

cārupadmaviśālākṣīṃ manmathasya ratīmiva |
iṣṭāṃ samastalokasya pūrṇacandraprabhāmiva

विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम् ।
मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं प्रम्लानां नलिनीमिव

vidarbhasarasastasmāddaivadoṣādivoddhṛtām |
malapaṅkānuliptāṅgīṃ pramlānāṃ nalinīmiva

पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम् ।
पतिशोकाकुलां दीनां कृशस्त्रोतां नदीमिव

paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastaniśākarām |
patiśokākulāṃ dīnāṃ kṛśastrotāṃ nadīmiva

विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् ।
हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम्

vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām |
hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāmiva padminīm

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
दह्यमानामिवार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम्

sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām |
dahyamānāmivārkeṇa mṛṇālīmiva coddhṛtām

रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
चन्द्रलेखामिव नवांव्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम्

rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |
candralekhāmiva navāṃvyomni nīlābhrasaṃvṛtām

कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च ।
देहं धारयतीं दीनं भर्तृदर्शनकाङ्क्षया

kāmabhogaiḥ priyairhīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca |
dehaṃ dhārayatīṃ dīnaṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना ।
एषा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvinā |
eṣā hi rahitā tena śobhamānā na śobhate

दुष्करं कुरुतेऽत्यन्तं हीनो यदनया नलः ।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति

duṣkaraṃ kurute'tyantaṃ hīno yadanayā nalaḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāpi sīdati

इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः

imāmasitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ

कदा नु खलुः दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा ।
भर्तुः समागमात्साध्वीरोहिणी शशिनो यथा

kadā nu khaluḥ duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā |
bhartuḥ samāgamātsādhvīrohiṇī śaśino yathā

अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम्

asyā nūnaṃ punarlābhānnaiṣadhaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punarlabdhveva medinīm

तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृतम् ।
नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा

tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃvṛtam |
naiṣadho'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā

युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्ववतो मया ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम्

yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasatvavato mayā |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखार्तां ध्यानरोदनतत्पराम्

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhārtāṃ dhyānarodanatatparām

एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् ।
उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत्

evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇairlakṣaṇaiśca tām |
upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo'bravīt

अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा ।
भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः

ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātuste dayitaḥ sakhā |
bhīmasya vacanādrājñastvāmanveṣṭumihāgataḥ

कुशली ते पिता राज्ञि जननी भ्रातरश्च ते ।
आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते

kuśalī te pitā rājñi jananī bhrātaraśca te |
āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te

त्वत्कृतेबन्धुवर्गाश्च गतसत्वा इवासते ।
अन्वेष्टारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम्

tvatkṛtebandhuvargāśca gatasatvā ivāsate |
anveṣṭāro brāhmaṇāśca bhramanti śataśo mahīm

अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर ।
पर्यपृच्छत तान्सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान्

abhijñāya sudevaṃ taṃ damayantī yudhiṣṭhira |
paryapṛcchata tānsarvānkrameṇa suhṛdaḥ svakān

रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता ।
दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम्

ruroda ca bhṛśaṃ rājanvaidarbhī śokakarśitā |
dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrāturiṣṭaṃ dvijottamam

ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिता ।
सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत

tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitā |
sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata

जनित्र्याः प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् ।
ब्राह्मणेन सहागम्य तांविद्धि यदि मन्यसे

janitryāḥ preṣayāmāsa sairandhrī rudate bhṛśam |
brāhmaṇena sahāgamya tāṃviddhi yadi manyase

अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा ।
जगाम यत्रसा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत्

atha cedipatermātā rājñaścāntaḥpurāttadā |
jagāma yatrasā bālā brāhmaṇena sahābhavat

ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते ।
पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी

tataḥ sudevamānāyya rājamātā viśāṃpate |
papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī

कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना ।
त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती

kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bharturvā vāmalocanā |
tvayā ca viditā vipra kathamevaṃgatā satī

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः ।
तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्यादेवरूपिणीम्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvattaḥ sarvamaśeṣataḥ |
tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyādevarūpiṇīm

एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः ।
सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम्

evamuktastayā rājansudevo dvijasattamaḥ |
sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham