अध्याय 64: बाहुक बनकर ऋतुपर्ण की सेवा और रात्रि का विलाप

तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ।
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि

tasminnantarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ |
ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśaddaśame'hani

स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् ।
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः

sa rājānamupātiṣṭhadbāhuko'hamiti bruvan |
aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ

अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ।
अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः

arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca |
annasaṃskāramapi ca jānāmyanyairviśeṣataḥ

यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम् ।
सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्

yāni śilpāni loke'sminyaccaivānyatsuduṣkaram |
sarvaṃ yatiṣye tatkartumṛtuparṇa bharasva mām

इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपर्णो नराधिपः ।
उवाच सुप्रीतमनास्तं प्रेक्ष्य च महीपते

ityuktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ |
uvāca suprītamanāstaṃ prekṣya ca mahīpate

वसबाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि ।
शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषतः

vasabāhuka bhadraṃ te sarvametatkariṣyasi |
śīghrayāne sadā buddhirdhriyate me viśeṣataḥ

स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीध्रां हया मम ।
भवेयुरश्वाध्यक्षोसि वेतनं ते शतंशतम्

sa tvamātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīdhrāṃ hayā mama |
bhaveyuraśvādhyakṣosi vetanaṃ te śataṃśatam

त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ।
एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक

tvāmupasthāsyataścaiva nityaṃ vārṣṇeyajīvalau |
etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka

एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्रपूजितः ।
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः

evamukto nalastena nyavasattatrapūjitaḥ |
ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ

स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् ।
सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह

sa vai tatrāvasadrājā vaidarbhīmanucintayan |
sāyaṃsāyaṃ sadā cemaṃ ślokamekaṃ jagāda ha

क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ।
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वाऽऽसाद्योपतिष्ठति

kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī |
smarantī tasya mandasya kaṃ vā''sādyopatiṣṭhati

एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् ।
कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक ।
आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि

evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo'bravīt |
kāmenāṃ śocase nityaṃ śrotumicchāmi bāhuka |
āyuṣmankasya vā nārī yāmevamanuśocasi

तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् ।
आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरश्च सः

tamuvāca nalo rājā mandaprajñasya kasyacit |
āsīdbahumatā nārī tasyā dṛḍhataraśca saḥ

स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ।
विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः

sa vai kenacidarthena tayā mando vyayujyata |
viprayuktaḥ sa mandātmā bhramatyasukhapīḍitaḥ

दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः ।
निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति

dahyamānaḥ sa śokena divārātramatandritaḥ |
niśākāle smaraṃstasyāḥ ślokamekaṃ sma gāyati

स विभ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन ।
वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन्

sa vibhramanmahīṃ sarvāṃ kvacidāsādya kiṃcana |
vasatyanarhastadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran

सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छेऽप्यनुगता वने ।
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति

sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcche'pyanugatā vane |
tyaktā tenālpabhāgyena duṣkaraṃ yadi jīvati

एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता ।
क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति

ekā bālā'nabhijñā ca mārgamāṇā'tathocitā |
kṣutpipāsāparītāṅgī duṣkaraṃ yadi jīvati

श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे ।
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष

śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe |
tyaktā tenālpabhāgyena mandaprajñena māriṣa

इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।
अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य नवेशने

ityevaṃ naiṣadho rājā damayantīmanusmaran |
ajñātavāsaṃ nyavasadrājñastasya naveśane