अध्याय 63: कर्कोटक का डसना और नल का रूप बदलना

उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशांपते ।
ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने

utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃpate |
dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane

तत्र सुश्राव शब्दंवै मध्ये भूतस्य कस्यचित् ।
अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत्

tatra suśrāva śabdaṃvai madhye bhūtasya kasyacit |
abhidhāva naletyuccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt

मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम् ।
दद्रश नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम्

mā bhairiti nalaścoktvā madhyamagneḥ praviśya tam |
dadraśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam

स नागः प्रञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा ।
उवाच मां विद्धिराजन्नागं कर्कोटकं नृप

sa nāgaḥ prañjalirbhūtvā vepamāno nalaṃ tadā |
uvāca māṃ viddhirājannāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa

मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः ।
तेन मन्युपरीतेन शप्तोस्मि मनुजाधिप

mayā pralabdho brahmarṣiranāgāḥ sumahātapāḥ |
tena manyuparītena śaptosmi manujādhipa

तिष्ठ त्वं स्थावर इव यावदेति नलः क्वचित् ।
इतो नेतासि तत्स त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात्

tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvadeti nalaḥ kvacit |
ito netāsi tatsa tvaṃ śāpānmokṣyasi matkṛtāt

तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम् ।
उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान्

tasya śāpānna śaknomi padādvicalituṃ padam |
upadekṣyāmi te śreyastrātumarhati māṃ bhavān

सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ।
लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम्

sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ |
laghuśca te bhaviṣyāmi śīghramādāya gaccha mām

एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
दं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविवर्जितम्

evamuktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
daṃ gṛhītvā nalaḥ prāyāddeśaṃ dāvavivarjitam

आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ।
उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत्

ākāśadeśamāsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā |
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako'bravīt

पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित् ।
तत्रतेऽहं महाबाहो श्रेयो धास्यामि यत्परम्

padāni gaṇayangaccha svāni naiṣadha kānicit |
tatrate'haṃ mahābāho śreyo dhāsyāmi yatparam

ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे ।
तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत

tataḥ saṃkhyātumārabdhamadaśaddaśame pade |
tasya daṣṭasya tadrūpaṃ kṣipramantaradhīyata

स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः ।
स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः

sa dṛṣṭvā vismitastasthāvātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ |
svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa sa mahīpatiḥ

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत् ।
मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति

tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayannalamabravīt |
mayā te'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvāṃ vidyurjanā iti

यत्कृते चासि निकृतो दुःखेन महता नल ।
विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति

yatkṛte cāsi nikṛto duḥkhena mahatā nala |
viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati

विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति ।
तावत्तु त्वां महाराज क्लेशेऽस्मिन्स नियोक्ष्यति

viṣeṇa saṃvṛtairgātrairyāvattvāṃ na vimokṣyati |
tāvattu tvāṃ mahārāja kleśe'sminsa niyokṣyati

अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप ।
क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता

anāgā yena nikṛtastvamanarho janādhipa |
krodhādasūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā

न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोपि वा ।
ब्रह्मवित्त्वं च भविता मत्प्रसादान्नराधिप

na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatrutopi vā |
brahmavittvaṃ ca bhavitā matprasādānnarādhipa

राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति ।
संग्रामेषु न राजेन्द्रशश्वज्जयमवाप्स्यसि

rājanviṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati |
saṃgrāmeṣu na rājendraśaśvajjayamavāpsyasi

गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् ।
समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम्

gaccha rājannitaḥ sūto bāhuko'hamiti bruvan |
samīpamṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam

अयोध्यां नगरीं रम्यामद्य वै निषधेश्वर ।
स तेऽक्षहृदयं दाता राजाऽश्वहृदयेन वै

ayodhyāṃ nagarīṃ ramyāmadya vai niṣadheśvara |
sa te'kṣahṛdayaṃ dātā rājā'śvahṛdayena vai

इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति ।
भविष्यसि यदाऽक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा

ikṣvākukulajaḥ śrīmānmitraṃ caiva bhaviṣyati |
bhaviṣyasi yadā'kṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā

संयोक्ष्यसे स्वदारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

saṃyokṣyase svadāraistvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |
rājyena tanayābhyāṃ ca satyametadbravīmi te

स्वं रूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप ।
संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहंवासश्चदं विवासयेः

svaṃ rūpaṃ ca yadā draṣṭumicchethāstvaṃ narādhipa |
saṃsmartavyastadā te'haṃvāsaścadaṃ vivāsayeḥ

अनेन वाससाच्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे ।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा

anena vāsasācchannaḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyase |
ityuktvā pradadau tasmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā

एवं नलं च संदिश्य वासो दत्ताव च कौरव ।
नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत

evaṃ nalaṃ ca saṃdiśya vāso dattāva ca kaurava |
nāgarājastato rājaṃstatraivāntaradhīyata