अध्याय 6: धृतराष्ट्र का पश्चात्ताप और विदुर की वापसी

गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्प्रति ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः पर्यतप्यत दुर्मनाः

gate tu vidure rājannāśramaṃ pāṇḍavānprati |
dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata durmanāḥ

[विदुरस्य प्रभावं च सन्धिविग्रहकारितम् ।
विवृद्धिं च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति ॥]

[vidurasya prabhāvaṃ ca sandhivigrahakāritam |
vivṛddhiṃ ca parāṃ matvā pāṇḍavānāṃ bhaviṣyati ||]

स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः ।
समक्षं पार्थिवेनद्राणां विसंज्ञः प्रापतद्भुवि

sa sabhādvāramāgamya vidurasmāramohitaḥ |
samakṣaṃ pārthivenadrāṇāṃ visaṃjñaḥ prāpatadbhuvi

स तु लब्ध्वा चिरात्संज्ञां समुत्थाय महीतलात् ।
समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्

sa tu labdhvā cirātsaṃjñāṃ samutthāya mahītalāt |
samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyamabravīt

भ्राता मम सुहृच्चैव साक्षाद्धर्म इवापरः ।
तस्य स्मृत्याऽद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीवमे

bhrātā mama suhṛccaiva sākṣāddharma ivāparaḥ |
tasya smṛtyā'dya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīvame

तमानय स्वधर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै ।
इति ब्रुवन्स नृपतिः कृपणं पर्यदेवयत्

tamānaya svadharmajñaṃ mama bhrātaramāśu vai |
iti bruvansa nṛpatiḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat

पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहितः ।
भ्रातृश्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्

paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmāramohitaḥ |
bhrātṛśnehādidaṃ rājā saṃjayaṃ vākyamabravīt

गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम ।
यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुतः

gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama |
yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ

न हि तेन मम भ्रात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन ।
व्यलीकं कृतपूर्वं वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना

na hi tena mama bhrātrā susūkṣmamapi kiṃcana |
vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ vai prājñenāmitabuddhinā

स व्यलीकं कथं प्राप्तो मत्तः परमबुद्धिमान् ।
न जह्माज्जीवितं प्राज्ञ तं गच्छानय संजय

sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān |
na jahmājjīvitaṃ prājña taṃ gacchānaya saṃjaya

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च ।
संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत्काम्यकं प्रति

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājñastamanumānya ca |
saṃjayo bāḍhamityuktvā prādravatkāmyakaṃ prati

सोऽचिरेण समासाद्य तद्वनं यत्र पाण्डवाः ।
रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम्

so'cireṇa samāsādya tadvanaṃ yatra pāṇḍavāḥ |
rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram

विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरंदरम्

vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiśca sahasraśaḥ |
bhrātṛbhiścābhisaṃguptaṃ devairiva puraṃdaram

युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजयः ।
भीमार्जुनयमाश्चापि तद्युक्तं प्रतिपेदिरे

yudhiṣṭhiramupāgamya pūjayāmāsa saṃjayaḥ |
bhīmārjunayamāścāpi tadyuktaṃ pratipedire

राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश्च संजयः ।
शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद्वचः

rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaśca saṃjayaḥ |
śaśaṃsāgamane hetumidaṃ caivābravīdvacaḥ

राजा स्मरति ते क्षत्तर्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्

rājā smarati te kṣattardhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam

सोऽनुमान्य नरश्रेष्ठान्पाण्डवान्कुरुनन्दनान् ।
नियोगाद्राजसिंहस्य गन्तुमर्हसि सत्तम्

so'numānya naraśreṣṭhānpāṇḍavānkurunandanān |
niyogādrājasiṃhasya gantumarhasi sattam

एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान्स्वजनवत्सलः ।
युधिष्ठिरस्यानुमते पुनरायाद्गजाह्वयम्

evamuktastu viduro dhīmānsvajanavatsalaḥ |
yudhiṣṭhirasyānumate punarāyādgajāhvayam

तमब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दिष्ट्या प्राप्तोसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेऽनघ

tamabravīnmahātejā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
diṣṭyā prāptosi dharmajña diṣṭyā smarasi me'nagha

अद्य चाहं दिवारात्रौ त्वत्कृते भरतर्षभ ।
प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्रं देहमात्मनः

adya cāhaṃ divārātrau tvatkṛte bharatarṣabha |
prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ dehamātmanaḥ

सोङ्कमानीय विदुरं मूर्धन्याघ्राय चैव ह ।
क्षम्यतामिति चोवाचयदुक्तोसि मयाऽनघ

soṅkamānīya viduraṃ mūrdhanyāghrāya caiva ha |
kṣamyatāmiti covācayaduktosi mayā'nagha

क्षान्तमेव मया राजन्गुरुर्मे परमो भवान् ।
तथाऽहमागतः शीघ्रं त्वद्दर्शनपरायणः

kṣāntameva mayā rājangururme paramo bhavān |
tathā'hamāgataḥ śīghraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ

भवन्ति हि नरव्याघ्र पुरुषा धर्मचेतनाः ।
दीनानुकम्पिनो राजन्नात्र कार्या विचारणा

bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetanāḥ |
dīnānukampino rājannātra kāryā vicāraṇā

पाण्डोः पुत्रा यादृशास्ते तादृशा मे सुतास्तव ।
दीना इतीव मे बुद्धिरभिपन्नाऽद्य तान्प्रति

pāṇḍoḥ putrā yādṛśāste tādṛśā me sutāstava |
dīnā itīva me buddhirabhipannā'dya tānprati

अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ द्वौ महाद्युती ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च लेभाते परमां मुदम्

anyonyamanunīyaivaṃ bhrātarau dvau mahādyutī |
viduro dhṛtarāṣṭraśca lebhāte paramāṃ mudam