अध्याय 5: काम्यक वन में विदुर का पाण्डवों से मिलना

पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्पभाः ।
प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः

pāṇḍavāstu vane vāsamuddiśya bharatarpabhāḥ |
prayayurjāhnavīkūlātkurukṣetraṃ sahānugāḥ

सरस्वतीदृपद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते ।
ययुर्वननैव वनं सततं पश्चिमां दिशम्

sarasvatīdṛpadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te |
yayurvananaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam

ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु ।
काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम्

tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu |
kāmyakaṃ nāma dadṛśurvanaṃ munijanapriyam

तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे ।
अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत

tatra te nyavasanvīrā vane bahumṛgadvije |
anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāśca bhārata

विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालसः ।
जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत्

vidurastvatha pāṇḍūnāṃ sadā darśanalālasaḥ |
jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanamṛddhimat

ततो गत्वा विदुरः काम्यकं त-
च्छीघ्रैरश्वैर्वाहितः स्यन्दनेन ।
ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते
सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च

tato gatvā viduraḥ kāmyakaṃ ta-
cchīghrairaśvairvāhitaḥ syandanena |
dadarśāsīnaṃ dharmātmānaṃ vivikte
sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhirbrāhmaṇaiśca

ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा-
दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा ।
अथाब्रवीद्धातरं भीमसेनं
किंनु क्षत्ता वक्ष्यतिनः समेत्य

tato'paśyadviduraṃ tūrṇamārā-
dabhyāyāntaṃ satyasandhaḥ sa rājā |
athābravīddhātaraṃ bhīmasenaṃ
kiṃnu kṣattā vakṣyatinaḥ sametya

कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य
समाह्वातुं देवनायोपयाति ।
कच्चित्क्षुद्रः कुशली चाऽयुधानि
जेष्यत्यस्माकं पुनरेवाक्षवत्याम्

kaccinnāyaṃ vacanātsaubalasya
samāhvātuṃ devanāyopayāti |
kaccitkṣudraḥ kuśalī cā'yudhāni
jeṣyatyasmākaṃ punarevākṣavatyām

समाहूतः केनचिदाहवाय
नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् ।
गाण्डीवे च संशयिते कथं नु
राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः

samāhūtaḥ kenacidāhavāya
nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum |
gāṇḍīve ca saṃśayite kathaṃ nu
rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhavennaḥ

तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः
प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव ।
तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो
यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात्

tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ
pratyagṛhṇannṛpate sarva eva |
taiḥ satkṛtaḥ sa ca tānājamīḍho
yathocitaṃ pāṇḍuputrānsameyāt

समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा-
स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम् ।
स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस
यथावृत्तं धृतराष्ट्रेऽम्बिकेये

samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhā-
stato'pṛcchannāgamanāya hetum |
sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa
yathāvṛttaṃ dhṛtarāṣṭre'mbikeye

अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽभिगुप्त-
मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य ।
एवं गते समतामभ्युपेत्य
पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि

avocanmāṃ dhṛtarāṣṭro'bhigupta-
majātaśatro parigṛhyābhipūjya |
evaṃ gate samatāmabhyupetya
pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi

मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां
हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव ।
तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति
ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये

mayāpyuktaṃ yatkṣamaṃ kauravāṇāṃ
hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva |
tadvai pathyaṃ tanmano nābhyupaiti
tataścāhaṃ kṣamamanyanna manye

परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं
न मे तच्च शुतवानाम्बिकेयः ।
यथाऽऽतुरस्येव हि पथ्यमौपधं
न रोचनते स्मास्य तदुच्यमानम्

paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ
na me tacca śutavānāmbikeyaḥ |
yathā''turasyeva hi pathyamaupadhaṃ
na rocanate smāsya taducyamānam

न श्रेयसे यततेऽजातशत्रो
स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा ।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य
पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः

na śreyase yatate'jātaśatro
strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā |
dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya
patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ

ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां
न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति ।
यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं
जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथाऽस्मिन्

dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ
na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti |
yathā ca parṇe puṣkarasyāvasiktaṃ
jalaṃ na tiṣṭhetpathyamuktaṃ tathā'smin

ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां
यस्मिञ्श्रद्धा तव तत्र प्रयाहि ।
नाहं भूयः कामये त्वां सहायं
महीमिमां पालयितुं पुरं वा

tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro'bravīnmāṃ
yasmiñśraddhā tava tatra prayāhi |
nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ
mahīmimāṃ pālayituṃ puraṃ vā

सोहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा
प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र ।
तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां
तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः

sohaṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā
praśāsituṃ tvāmupayāto narendra |
tadvai sarvaṃ yanmayoktaṃ sabhāyāṃ
taddhāryatāṃ yatpravakṣyāmi bhūyaḥ

क्लेशैस्तीर्व्रर्युज्यमानः सपत्नैः
क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः ।
संवर्धयन्स्तोकमिवाग्रिमात्मवान्
स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव

kleśaistīrvraryujyamānaḥ sapatnaiḥ
kṣamāṃ kurvankālamupāsate yaḥ |
saṃvardhayanstokamivāgrimātmavān
sa vai bhuṅkte pṛthivīmeka eva

यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै-
स्तस्य दुःखस्यांशभाजः सहायाः ।
सहायानामेष संग्रगणेऽभ्युपायः
सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः

yasyāvibhaktaṃ vasu rājansahāyai-
stasya duḥkhasyāṃśabhājaḥ sahāyāḥ |
sahāyānāmeṣa saṃgragaṇe'bhyupāyaḥ
sahāyāptau pṛthivīprāptimāhuḥ

सत्यं श्रेष्टं पाण्डवा निष्प्रलापं
तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः ।
आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते
देवं वृत्तिर्वर्धते भूमिपाल

satyaṃ śreṣṭaṃ pāṇḍavā niṣpralāpaṃ
tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ |
ātmā caiṣāmagrato nātivarte
devaṃ vṛttirvardhate bhūmipāla

एवं करिष्यामि यथा ब्रवीपि
परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः ।
यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं
तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम्

evaṃ kariṣyāmi yathā bravīpi
parāṃ buddhimupagamyāpramattaḥ |
yaccāpyanyaddeśakālopapannaṃ
tadvai vācyaṃ tatkariṣyāmi kṛtsnam