अध्याय 59: वस्त्र काटकर सोती दमयन्ती को छोड़ना

इत्युक्तः स तदा देव्या नलो वचनमब्रवीत् ।
यथा राज्यंतव पितुस्तथा मम नसंशयः ।
न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन

ityuktaḥ sa tadā devyā nalo vacanamabravīt |
yathā rājyaṃtava pitustathā mama nasaṃśayaḥ |
na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃcana

कथं समृद्धो गत्वाऽहं तव हर्षविवर्धनः ।
परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः

kathaṃ samṛddho gatvā'haṃ tava harṣavivardhanaḥ |
paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ

इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः ।
सान्खयामास कल्याणीं वाससोर्धेन संवृताम्

iti bruvannalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ |
sānkhayāmāsa kalyāṇīṃ vāsasordhena saṃvṛtām

तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः

tāvekavastrasaṃvītāvaṭamānāvitastataḥ |
kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃcidupeyatuḥ

तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः ।
वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले

tāṃ sabhāmupasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ |
vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale

स वै विवस्त्रो मलिनो विवर्णः पांसुगुण्ठितः ।
दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले

sa vai vivastro malino vivarṇaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ |
damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale

ततः स्ववसनस्यान्तं दमयन्ती विशांपते ।
भूमावास्तीर्य सुष्वाप पतिमालिङ्ग्य शोभना

tataḥ svavasanasyāntaṃ damayantī viśāṃpate |
bhūmāvāstīrya suṣvāpa patimāliṅgya śobhanā

दमयनत्यपि कल्याणी निद्रयाऽपहृता ततः ।
सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी

damayanatyapi kalyāṇī nidrayā'pahṛtā tataḥ |
sahasā duḥkhamāsādya sukumārī tapasvinī

सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशांपते ।
शोकोन्मथितचित्तः सन्न स्म शेते यथा पुरा

suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃpate |
śokonmathitacittaḥ sanna sma śete yathā purā

स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः ।
वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान्

sa tadrājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ |
vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintāmupeyivān

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किंनु मे स्यादकुर्वतः ।
किंनु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃnu me syādakurvataḥ |
kiṃnu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā

मामियं ह्यनुरक्तैवं दुःखमाप्नोति मत्कृते ।
मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति

māmiyaṃ hyanuraktaivaṃ duḥkhamāpnoti matkṛte |
madvihīnā tviyaṃ gacchetkadācitsvajanaṃ prati

मया निःसंशयं दुखमियं प्राप्स्यत्यनुव्रता ।
उत्सर्गेसंशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित्

mayā niḥsaṃśayaṃ dukhamiyaṃ prāpsyatyanuvratā |
utsargesaṃśayaḥ syāttu vindetāpi sukhaṃ kvacit

स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनःपुनः ।
उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिप

sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥpunaḥ |
utsarge'manyata śreyo damayantyā narādhipa

न चैषा तेजसा शक्या कैश्चिद्धर्षयितुं पथि ।
यशस्विनी महाभागा मद्भक्तेयं पतिव्रता

na caiṣā tejasā śakyā kaiściddharṣayituṃ pathi |
yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā

एवं तस् तदा बुद्धिर्दमयन्त्यां न्यवर्तत ।
कलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने

evaṃ tas tadā buddhirdamayantyāṃ nyavartata |
kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane

सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम् ।
चिन्तयित्वाऽध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम्

so'vastratāmātmanaśca tasyāścāpyekavastratām |
cintayitvā'dhyagādrājā vastrārdhasyāvakartanam

कथं वासो विकर्तेयं न च बुद्ध्येत मे प्रिया ।
विचिन्त्यैवं नलो राजा सभां पर्यचरत्तदा

kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca buddhyeta me priyā |
vicintyaivaṃ nalo rājā sabhāṃ paryacarattadā

परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत ।
आससाद सभोद्देशे विकोशं स्वङ्गमुत्तमम्

paridhāvannatha nala itaścetaśca bhārata |
āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ svaṅgamuttamam

तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस् च परंतपः ।
सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनाम्

tenārdhaṃ vāsasaśchittvā nivas ca paraṃtapaḥ |
suptāmutsṛjya vaidarbhīṃ prādravadgatacetanām

ततो निबद्धहृदयः पुनरागम् तां सभाम् ।
दमयन्तीं तदा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः

tato nibaddhahṛdayaḥ punarāgam tāṃ sabhām |
damayantīṃ tadā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ

यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम् ।
सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत्

yāṃ na vāyurna cādityaḥ purā paśyati me priyām |
seyamadya sabhāmadhye śete bhūmāvanāthavat

इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी ।
उन्मत्तेव मया हीना कथं बुद्ध्वा भविष्यति

iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī |
unmatteva mayā hīnā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati

कथमेका सती भमी मया विरहिता शुभा ।
चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते

kathamekā satī bhamī mayā virahitā śubhā |
cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ समरुद्गणौ ।
रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता

ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau |
rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā

एवमुक्त्वा प्रियां भार्यां रूपेणाप्रतिमां भुषि ।
कलिनाऽपहृतज्ञानो नलः प्रातिपष्ठदुद्यतः

evamuktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuṣi |
kalinā'pahṛtajñāno nalaḥ prātipaṣṭhadudyataḥ

गत्वागत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः ।
आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनावकृष्यते

gatvāgatvā nalo rājā punareti sabhāṃ muhuḥ |
ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāvakṛṣyate

द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा ।
दोलेव मुहुरायाति याति चैव मुहुर्मुहुः

dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavattadā |
doleva muhurāyāti yāti caiva muhurmuhuḥ

अवकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः ।
सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु

avakṛṣṭastu kalinā mohitaḥ prādravannalaḥ |
suptāmutsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu

नष्टात्मा कलिनाऽऽविष्टस्तत्तद्विगणयन्मुहुः ।
जगामैकां वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य मोहितः

naṣṭātmā kalinā''viṣṭastattadvigaṇayanmuhuḥ |
jagāmaikāṃ vane śūnye bhāryāmutsṛjya mohitaḥ