अध्याय 58: सर्वस्व हारे नल का वस्त्र पक्षी ले उड़े

ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन

tatastu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ |
puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaccāpi vasu kiṃcana

हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् ।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव

hṛtarājyaṃ nalaṃ rājanprahasanpuṣkaro'bravīt |
dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo'sti kastava

शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया ।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे

śiṣṭā te damayantyekā sarvamanyaddhṛtaṃ mayā |
damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase

पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्

puṣreṇaivamuktasya puṇyaślokasya manyunā |
vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃcidabravīt

ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् ।
उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम

tataḥ puṣkaramālokya nalaḥ paramamanyumān |
uvāca vidyate'nyacca dhanaṃ mama narādhama

षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः ।
उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च ।
उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः

ṣaṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokaḥ sudurmanāḥ |
uttarīyaṃ tathā vastraṃ tasyāścābharaṇāni ca |
unsṛjya sarvagātrabhyo bhūṣaṇāni sahāyaśāḥ

सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ।
निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्

sukavāsā hyasaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ |
niścakrāma tatorājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam

दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत्

damayantyekavastrā'tha gacchantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt |
sa tayā nagarābhyāśe trirātraṃ naipadho'vasat

पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे ।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम

puṣkarastu mahārāja dhoṣayāmāsa vai pure |
nale yaḥ samyagātiṣṭhetsa gacchedvadhyatāṃ mama

पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर

puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca |
paurā na tasya satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira

स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः ।
त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्

sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na sankṛtaḥ |
triratramuṣito rājā jalamātreṇa vartayan

[पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन् ।
प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥]

[pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamṛlāni karpayan |
prātiṣṭhata tato rājā damayantī tamanvagāt ||]

क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि ।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्

kṣudhayā pīḍyamānamtu nalo bahutithe'hani |
apaśyacchakunānkāṃściddhiraṇyasadṛśacchadān

स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली ।
अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति

sa cintayāmāsa tadā niṣadhādhipatirbalī |
asti bhakṣyo mamādyāpi vasu cedaṃ bhaviṣyati

ततस्तानन्तरीयेण वाससा स समावृणोत् ।
तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा

tatastānantarīyeṇa vāsasā sa samāvṛṇot |
tasya tadvastramādāya sarve jagmurvihāyasā

उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् ।
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्

utpatantaḥ khagā vākyametadāhustato nalam |
dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnamadhomukham

वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तववासो जिहीर्षवः ।
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि

vayamakṣāḥ sudurbuddhe tavavāso jihīrṣavaḥ |
āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi

नान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् ।
पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत्

nānsamīkṣya gatānakṣānātmānaṃ ca vivāsasam |
puṇyaślokastadā rājā damayantīmathābravīt

येषां प्रकोपादैश्वर्यान्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते ।
प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः

yeṣāṃ prakopādaiśvaryānpracyuto'hamanindite |
prāṇayātrāṃ na vindeyaṃ duḥkhitaḥ kṣudhayā'nvitaḥ

येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः ।
इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चाषहरन्ति मे

yeṣāṃ kṛte na satkāramakurvanmayi naiṣadhāḥ |
ime te śakunā bhūtvā vāsaścāṣaharanti me

वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ।
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः

vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ |
bhartā te'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitamātmanaḥ

एते गच्छन्ति वहवः पन्थानो दिणापथम् ।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्

ete gacchanti vahavaḥ panthāno diṇāpatham |
avantīmṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam

एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ।
आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः

eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā |
āśramāśca maharṣīṇāṃ bahumūlaphalānvitāḥ

एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान् ।
अतःपरं च देशोऽयं दक्षिणो दक्षिणापथः

eṣa panthā vidarbhāṇāmeṣa yāsyati kosalān |
ataḥparaṃ ca deśo'yaṃ dakṣiṇo dakṣiṇāpathaḥ

एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः ।
उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत

etadvākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ |
uvācāsakṛdārto hi bhaimīmuddiśya bhārata

ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः

tataḥ sā vāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā |
uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ

उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः ।
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः

udveṣate me hṛdayaṃ sīdantyaṅgāni sarvaśaḥ |
tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ

हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् ।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने

hṛtarājyaṃ hṛtadravyaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam |
kathamutsṛjya gaccheyamahaṃ tvāṃ nirjane vane

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् ।
वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम्

śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tatsukham |
vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmyahaṃ klamam

न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ।
नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ॥*

na ca bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam |
nityaṃ hi sarvaduḥkheṣu satyametadvravīmi te ||*

एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे ।
नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्

evametadyathā''ntha tvaṃ damayanti sumadhyame |
nāsti bāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam

न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे ।
त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते

na cāhaṃ tyaktukāmastvāṃ kimalaṃ bhīru śaṅkase |
tyajeyamahamātmānaṃ na caiva tvāmanindite

यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि ।
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते

yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātumihacchasi |
tatkimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate

अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि ।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते

avaimi cāhaṃ nṛpate na tu māṃ tyaktumarhasi |
cetasā tvapakṛṣṭena māṃ tyajethā mahīpate

पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम ।
अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम

panthānaṃ hi mamābhīkṣṇamākhyāsi ca narottama |
ato nimittaṃ śokaṃ me vardhayasyamaropama

यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति ।
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे

yadi cāyamabhiprāyastava rājanbhaviṣyati |
sahitāveva gacchāvo vidarbhānyadi manyase

विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद ।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे

vidarbharājastatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada |
tena tvaṃ pūjito rājansukhaṃ vatsyasi no gṛhe