अध्याय 60: अजगर, व्याध और दमयन्ती का शाप

अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा ।
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने

apakrānte nale rājandamayantī gataklamā |
abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane

अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता ।
प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्

apaśyamānā bhartāraṃ śokaduḥkhasamanvitā |
prākrośaduccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम् ।
हा हताऽस्मि विनष्टाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने

hā nātha hā mahārāja hā svāminkiṃ jahāsi mām |
hā hatā'smi vinaṣṭā'smi bhītā'smi vijane vane

ननु नाम महारज धर्मज्ञः सत्यवागसि ।
कथंविधस्त्वंहि तथा सुप्तामुत्सृज्य मां गतः

nanu nāma mahāraja dharmajñaḥ satyavāgasi |
kathaṃvidhastvaṃhi tathā suptāmutsṛjya māṃ gataḥ

कथमुत्सृज्यगन्ताऽसि वश्यां भार्यामनुव्रताम् ।
विशेषतो नापकृतः परेणापकृतो ह्यसि

kathamutsṛjyagantā'si vaśyāṃ bhāryāmanuvratām |
viśeṣato nāpakṛtaḥ pareṇāpakṛto hyasi

शक्यसे न गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर ।
यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा

śakyase na giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara |
yāstvayā lokapālānāṃ sannidhau kathitāḥ purā

नाकाले विहितो मृत्युर्मर्त्यानां पुरुषर्षभ ।
यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति

nākāle vihito mṛtyurmartyānāṃ puruṣarṣabha |
yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtamapi jīvati

पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ ।
भृशं भीतास्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर

paryāptaḥ parihāso'yametāvānpuruṣarṣabha |
bhṛśaṃ bhītāsmi durdharṣa darśayātmānamīśvara

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध ।
आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे

dṛśyase dṛśyase rājanneṣa tiṣṭhasi naiṣadha |
āvārya gulmairātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

नृशंसां वत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह ।
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव

nṛśaṃsāṃ vata rājendra yanmāmevaṃgatāmiha |
vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन ।
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचये

na śocāmyahamātmānaṃ na cānyadapi kiṃcana |
kathaṃ nu bhavitāsyeka iti tvāṃ nṛpa śocaye

कथं नु राजंस्तृषितः क्षुक्षितः श्रमकर्शितः ।
सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि

kathaṃ nu rājaṃstṛṣitaḥ kṣukṣitaḥ śramakarśitaḥ |
sāyāhne vṛkṣamūleṣu māmapaśyanbhaviṣyasi

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ।
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता

tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā |
itaścetaśca rudatī paryadhāvata duḥkhitā

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला ।
मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति

muhurutpatate bālā muhuḥ patati vihvalā |
muhurālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi

अतीव शोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस् विह्वला ।
उवाच भैमी निःश्वस् रोदमाना पतिव्रता

atīva śokasaṃtaptā muhurniḥśvas vihvalā |
uvāca bhaimī niḥśvas rodamānā pativratā

यस्याभिशापाद्दुःखार्तो नैष नन्दति नैषधः ।
तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत्

yasyābhiśāpādduḥkhārto naiṣa nandati naiṣadhaḥ |
tasya bhūtasya tadduḥkhādduḥkhamabhyadhikaṃ bhavet

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् ।
तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वमसुखजीविकाम्

apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavānnalam |
tasmādduḥkhataraṃ prāpya jīvatvamasukhajīvikām

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ।
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते

evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ |
anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite

उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः ।
हाहा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति

unmattavadbhīmasutā vilapantī tatastataḥ |
hāhā rājanniti muhuritaścetaśca dhāvati

तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम् ।
करुणं बहुशोचन्तीं विलपन्तीं सुमध्यमाम् ।

tāṃ śuṣyamāṇāmatyarthaṃ kurarīmiva vāśatīm |
karuṇaṃ bahuśocantīṃ vilapantīṃ sumadhyamām |

सहसाऽभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् ।
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः

sahasā'bhyāgatāṃ bhaimīmabhyāśaparivartinīm |
jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ

सा ग्रस्यमाना ग्रहेण शोकेन च पराजिता ।
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्

sā grasyamānā graheṇa śokena ca parājitā |
nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham

द्वा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनागसम् ।
ग्राहेणानेन विजने किमर्थं नानुधावसि

dvā nātha māmiha vane grasyamānāmanāgasam |
grāheṇānena vijane kimarthaṃ nānudhāvasi

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध ।
[कथं भवाञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो ।]
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चोतो धनानि च

kathaṃ bhaviṣyasi punarmāmanusmṛtya naiṣadha |
[kathaṃ bhavāñjagāmādya māmutsṛjya vane prabho |]
pāpānmuktaḥ punarlabdhvā buddhiṃ coto dhanāni ca

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस् परिग्लानस्य नैषध ।
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेऽनघ

śrāntasya te kṣudhārtas pariglānasya naiṣadha |
kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati te'nagha

तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह

tāṃ tu dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇām |
ākrandamānāṃ saṃśrutya javenābhisasāra ha

तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
त्वरमाणो मृगव्याधः संचरन्गहने वने ।
समभिक्रम्य वेगेन सत्वरः स वनेचरः

tāṃ tu dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇām |
tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ saṃcarangahane vane |
samabhikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ

मुखे तं पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च ।
निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस् मृगजीवनः

mukhe taṃ pāṭayāmāsa śastreṇa niśitena ca |
nirviceṣṭaṃ bhujaṅgaṃ taṃ viśas mṛgajīvanaḥ

मोक्षयित्वा स तांव्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह ।
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत

mokṣayitvā sa tāṃvyādhaḥ prakṣālya salilena ha |
samāśvāsya kṛtāhārāmatha papraccha bhārata

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चास्यागता वनम् ।
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि

kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cāsyāgatā vanam |
kathaṃ cedaṃ mahatkṛcchraṃ prāptavatyasi bhāmini

दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशांपते ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत

damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃpate |
sarvametadyathāvṛttamācacakṣe'sya bhārata

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

tāmardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām |
sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् ।
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमीयिवान्

arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm |
lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśamīyivān

तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ।
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी

tāmatha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupūrvayā |
sāntvayāmāsa kāmārtastadabudhyata bhāminī

दमयन्त्यपि तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता ।
तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना

damayantyapi taṃ duṣṭamupalabhya pativratā |
tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā

स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः ।
दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव

sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitumāturaḥ |
durdharṣāṃ tarkayāmāsa dīptāmagniśikhāmiva

दमयन्ती तु दुःखार्था पतिराज्यविनाकृता ।
अतीतवाक्यथे काले शशापैनं रुषा किल

damayantī tu duḥkhārthā patirājyavinākṛtā |
atītavākyathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila

यथाऽहं नैषधादन्यं मनसाऽपि न चिन्तये ।
तथाऽयं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः

yathā'haṃ naiṣadhādanyaṃ manasā'pi na cintaye |
tathā'yaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsurmṛgajīvanaḥ

उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः ।
व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः

uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ |
vyasuḥ papāta medinyāmagnidagdha iva drumaḥ