अध्याय 57: दमयन्ती का सन्तान को विदर्भ भेजना

दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ।
उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने कृतचेतसम्

damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam |
unmattavadanunmattā devane kṛtacetasam

भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः ।
चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति

bhayaśokasamāviṣṭā rājanbhīmasutā tataḥ |
cintayāmāsa tatkāryaṃ sumahatpārthivaṃ prati

सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ।
नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत्

sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam |
nalaṃ ca hṛtasarvasvamupalabhyedamabravīt

बृहत्सेनामतियशां तां धात्रीं परिचारिकाम् ।
हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम्

bṛhatsenāmatiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām |
hitāṃ sarvārthakuśalāmanuraktāṃ subhāṣitām

बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् ।
आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु

bṛhatsene vrajāmātyānānāyya nalaśāsanāt |
ācakṣva yaddhṛtaṃ dravyamavaśiṣṭaṃ ca yadvasu

इत्येवं सा समादिष्टा बृहत्सेना नरेश्वर ।
उवाच देव्या वचनं मन्त्रिणां सा समीपत

ityevaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara |
uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpata

ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ।
अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन्

tataste mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam |
api no bhāgadheyaṃ syādityuktvā punarāvrajan

तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः ।
न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत

tāstu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ |
nyavedayadbhīmasutā na ca tatpratyanandata

वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा ।
दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह

vākyamapratinandantaṃ bhartāramabhivīkṣya sā |
damayantī punarveśma vrīḍitā praviveśa ha

निशाम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्युखान् ।
नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह

niśāmya satataṃ cākṣānpuṇyaślokaparāṅyukhān |
nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punaruvāca ha

बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् ।
सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम्

bṛhatsene punargaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt |
sūtamānaya kalyāṇi mahatkāryamupasthitam

बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् ।
वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः

bṛhatsenā tu sā śrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam |
vārṣṇeyamānayāmāsa puruṣairāptakāribhiḥ

वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा ।
उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता

vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañchlakṣṇayā girā |
uvāca deśakālajñā prāptakālamaninditā

जानषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि ।
तस्य त्वं विपमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि

jānaṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi |
tasya tvaṃ vipamasthasya sāhāyyaṃ kartumarhasi

यथायथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते ।
तथातथाऽस्य वै द्यूते रागो भूयोऽभिवर्धते

yathāyathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇaiva jīyate |
tathātathā'sya vai dyūte rāgo bhūyo'bhivardhate

यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः ।
तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते

yathā ca puṣkarasyākṣāḥ patanti vaśavartinaḥ |
tathā viparyayaścāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate

सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च ।
ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति नैषध

suhṛtsvajanavākyāni yathā'yaṃ na śṛṇoti ca |
mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati naiṣadha

यथा राज्ञः प्रदीप्तानां भाग्यानामद्य सारथे ।
नूनं मन्ये न शेषोस्ति नैषधस्य महात्मनः

yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānāmadya sārathe |
nūnaṃ manye na śeṣosti naiṣadhasya mahātmanaḥ

यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ।
शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः ।
न हि मे शुध्ते भावो विनाशं प्रति सारथे

yattu me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā'smi sārathe kuru madvacaḥ |
na hi me śudhte bhāvo vināśaṃ prati sārathe

नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा मनोजवान् ।
रथमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुर्महसि

nalasya dayitānaśvānyojayitvā manojavān |
rathamāropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yāturmahasi

मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा ।
अश्वांश्चेमान्यथाकामं वस वाऽन्यत्र गच्छवा

mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā |
aśvāṃścemānyathākāmaṃ vasa vā'nyatra gacchavā

दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ण्येयो नलसारथिः ।
न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः

damayantyāstu tadvākyaṃ vārṇyeyo nalasārathiḥ |
nyavedayadaśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ

तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते ।
ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना

taiḥ sametya viniścitya so'nujñāto mahīpate |
yayau mithunamāropya vidarbhāṃstena vāhinā

हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् ।
इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम्

hayāṃstatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam |
indrasenāṃ ca tāṃ kanyāmindrasenaṃ ca bālakam

आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम् ।
क्व नु यास्यामि मनसा चिन्तयानो मुहुर्मुहुः ।
अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा

āmantrya bhīmaṃ rājānamārtaḥ śocannalaṃ nṛpam |
kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhurmuhuḥ |
aṭamānastato'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā

ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः ।
भृतिं च स ददौ चास्य सारथ्येन नियोजितः

ṛtuparṇaṃ sa rājānamupatasthe suduḥkhitaḥ |
bhṛtiṃ ca sa dadau cāsya sārathyena niyojitaḥ