अध्याय 54: पाँच में नल को पहचानकर दमयन्ती का विवाह

अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे

atha kāle śubhe prāpte tathau puṇye kṣaṇe tathā |
ājuhāva mahīpālānbhīmo rājā svayaṃvare

तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ।
त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः

tacchrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ |
tvaritāḥ samapājagmurdamayantīmabhīpsavaḥ

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम्

kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam |
viviśuste nṛpā raṅgaṃ mahāsiṃha ivācalam

तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः ।
सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः

tatrāsaneṣu vividheṣvāsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ |
surabhisragdharāḥ sarve pramṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव ।
प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप

saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrairvyāghrairgiriguhāmiva |
praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipa

तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ।
आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः

tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ |
ākāravarṇasuślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ।
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि

sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca |
mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi

दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च

damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā |
muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṣi ca manāṃsi ca

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम्

tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanām |
tatratatraiva saktā'bhūnna cacāla ca paśyatām

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह

tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata |
dadarśa bhaimī puruṣānpañca tulyākṛtīniha

तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् ।
संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्

tānsamīkṣya tataḥ sarvānnirviśeṣākṛtīnsthitān |
saṃdehādatha vedarbhī nābhyajānānnalaṃ nṛpam

निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा ।
यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम् ।
साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी

nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā |
yaṃyaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃtaṃ mene nalaṃ nṛpam |
sācintayantī buddhyā'tha tarkayāmāsa bhāminī

कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ।
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता

kathaṃ nu devāñjānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam |
evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā

श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत ।
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे

śrutāni devaliṅgāni tarkayāmāsa bhārata |
devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me

तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ।
एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः

tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāvekasyāpi na lakṣaye |
evaṃ vicintya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ

शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ।
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा

śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālamamanyata |
vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā

देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ।
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः ।
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे

devebhyaḥ prāñjalirbhūtvā vepamānedamabravīt |
haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ |
patitve tena satyena devāstaṃ pradiśantu me

मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम् ।
तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे

manasā vacasā caiva yathā nāticarāmyaham |
tena satyena vibudhāstameva pradiśantu me

यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे

yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhiṣaḥ |
tena satyena me devāstameva pradiśantu me

यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे

yathedaṃ vratamārabdhaṃ nalasyārādhane mayā |
tena satyena me devāstameva pradiśantu me

स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः ।
यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्

svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālā maheśvarāḥ |
yathā'hamabhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam

निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम् ।
निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे

niśamya damayantyāstatkaruṇaṃ pratidevitam |
niścayaṃparamaṃ tathyamanurāgaṃ ca naiṣadhe

मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे ।
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे

manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca naiṣadhe |
yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe

साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।
अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्

sā'paśyadvibudhānsarvānasvedānstabdhalocanān |
amlānasragrajohīnānsthitānaspṛśataḥ kṣitim

छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः ।
भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः

chāyādvitīyo mlānasragrajaḥsvedasamanvitaḥ |
bhūmiṣṭho naiṣadhaścaiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ

सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत ।
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव

sā samīkṣya tu tāndevānpuṇyaślokaṃ ca bhārata |
naiṣadhaṃ varayāmāsa bhaimī dharmeṇa pāṇḍava

विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना ।
स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम्

vilajjamānā vastrāntaṃ jagrāhāyatalocanā |
skandhadeśe'sṛjattasya srajaṃ paramaśobhanām

वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ।
ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः

varayāmāsa caivainaṃ patitve varavarṇinī |
tato hāheti sahasā muktaḥ śabdo narādhipaiḥ

देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधुसाध्विति भारत ।
विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्

devairmaharṣibhistatra sādhusādhviti bhārata |
vismitairīritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhirnalaṃ nṛpam

दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः ।
आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना

damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ |
āśvāsayadvarārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ ।
तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम्

yattvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasannidhau |
tasmānmāṃ viddhi bhartārametatte vacane ratam

यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ।
तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yāvacca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite |
tāvattvayi bhaviṣyāmi satyametadbravīmi te

दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः

damayantī tathā vāgbhirabhinandya kṛtāñjaliḥ

तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान् ।
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा

tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tvagnipurogamān |
tāneva śaraṇaṃ devāñjagmaturmanasā tadā

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः

vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varāndaduḥ

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः

pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām |
naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ

अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः

agnirātmabhavaṃ prādādyatra vāñchati naiṣadhaḥ |
lokānātmaprabhāṃścaiva dadau tasmai hutāśanaḥ

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्रवाञ्छति नैपधः ॥
स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वेच मिथुनं ददुः

yamastvannarasaṃ prādāddharme ca paramāṃ sthitim |
apāṃpatirapāṃ bhāvaṃ yatravāñchati naipadhaḥ ||
srajaścottamagandhāḍhyāḥ sarveca mithunaṃ daduḥ

वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ।
एतत्सर्वं नलोऽपश्यद्दमयन्ती च भारत ।
यथा स्वप्नं महाराज तथैव ददृशुर्जनाः

varānevaṃ pradāyāsya devāste tridivaṃ gatāḥ |
etatsarvaṃ nalo'paśyaddamayantī ca bhārata |
yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśurjanāḥ

ततः स्वयवरं चक्रे भीमो राजाऽतिमानुषम् ।
समागतेषु सर्वेषु भूपालेसु विशांपते

tataḥ svayavaraṃ cakre bhīmo rājā'timānuṣam |
samāgateṣu sarveṣu bhūpālesu viśāṃpate

दमयन्त्यपि तद्दृष्ट्वाराजमण्डलमृद्धिमत् ।
अन्वीक्ष्यनैषधं वव्रे भैमी धर्मेण भारत

damayantyapi taddṛṣṭvārājamaṇḍalamṛddhimat |
anvīkṣyanaiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata

वृते च नैषधे भैम्या निवृत्ते च स्वयंवरे ।
सर्व एव महीपालाः प्रतिजग्मुर्यथागतम्

vṛte ca naiṣadhe bhaimyā nivṛtte ca svayaṃvare |
sarva eva mahīpālāḥ pratijagmuryathāgatam

पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः ।
दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम्

pārthivāścānubhūyāsya vivāhaṃ vismayānvitāḥ |
damayantyāśca muditāḥ pratijagmuryathāgatam

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च

gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ |
vivāhaṃ kārayāmāsa damayantyā nalasya ca

उष्य तत्र तथाकामं नैषधो द्विपदांवरः ।
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् ।
अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः

uṣya tatra tathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃvaraḥ |
bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam |
avāpya nārīratnaṃ tu puṇyaślokopi pārthivaḥ

रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा ।
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव

reme saha tayā rājañchacyeva balavṛtrahā |
atīva mudito rājā bhrājamānoṃśumāniva

अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ।
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः ।
अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः

arañjayatprajā vīro dharmeṇa paripālayan |
īje cāpyaśvamedhena yayātiriva nāhuṣaḥ |
anyaiśca bahubhirdhīmānkratubhiścāptadakṣiṇaiḥ

पुगश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ।
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः

pugaśca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca |
damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ

जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः ।
इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां चकन्यकाम्

janayāmāsa ca tato damayantyāṃ mahāmanāḥ |
indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ cakanyakām

एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः ।
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः

evaṃ sa yajamānaśca viharaṃśca narādhipaḥ |
rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ