अध्याय 53: दमयन्ती का नल को वरना और उपाय सुझाना

सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत् ।
प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते

sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalamabravīt |
praṇayasva yathāśraddhaṃ rājankiṃ karavāṇi te

अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचना ।
तत्सर्वं तव विस्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर

ahaṃ caiva hi yaccānyanmamāsti vasu kiṃcanā |
tatsarvaṃ tava visrabdhaṃ kuru praṇayamīśvara

हंसानां वचनं यत्तु तन्मां दहति पार्थिव ।
त्वत्कृते हि मया वीर राजानः सन्निपातिताः

haṃsānāṃ vacanaṃ yattu tanmāṃ dahati pārthiva |
tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ sannipātitāḥ

यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद ।
विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात्

yadi tvaṃ bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada |
viṣamagniṃ jalaṃ rajjumāsthāsye tava kāraṇāt

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि

evamuktastu vaidarbhyā nalastāṃ pratyuvāca ha |
tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣamicchasi

येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् ।
न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम्

yeṣāmahaṃ lokakṛtāmīśvarāṇāṃ mahātmanām |
na pādarajasā tulyo manaste teṣu vartatām

विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युच्छति ।
त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान्

vipriyaṃ hyācaranmartyo devānāṃ mṛtyucchati |
trāhi māmanavadyāṅgi varayasva surottamān

विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्राः स्रजस्तथा ।
भूषणानि तु दिव्यानि देवान्प्राप्य तु भुङ्क्ष्व वै

virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāścitrāḥ srajastathā |
bhūṣaṇāni tu divyāni devānprāpya tu bhuṅkṣva vai

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुनः ।
हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम्

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ |
hutāśamīśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayetpatim

यस् दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः ।
धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम्

yas daṇḍabhayātsarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ |
dharmamevānurudhyanti kā taṃ na varayetpatim

धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् ।
महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम्

dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam |
mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayetpatim

क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे ।
वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु

kriyatāmaviśaṅkena manasā yadi manyase |
varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyamidaṃ śṛṇu

नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती बचोऽब्रवीत् ।
समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा

naiṣadhenaivamuktā sā damayantī baco'bravīt |
samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā

देवेभ्योऽहं नमस्कृत् यसर्वेभ्यः पृथिवीपते ।
वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

devebhyo'haṃ namaskṛt yasarvebhyaḥ pṛthivīpate |
vṛṇe tvāmeva bhartāraṃ satyametadbravīmi te

तामुवाच ततो राजा वेषमानां कृताञ्जलिम् ।
दौत्येनागत्य कल्याणि नोत्सहे स्वार्थमीप्सितं

tāmuvāca tato rājā veṣamānāṃ kṛtāñjalim |
dautyenāgatya kalyāṇi notsahe svārthamīpsitaṃ

कथं ह्यहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः ।
परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे

kathaṃ hyahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ |
parārthe yatnamārabhya kathaṃ svārthamihotsahe

एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः ।
एवं स्वार्थं करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम्

eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ |
evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām

ततो बाष्पाकुलांवाचं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्

tato bāṣpākulāṃvācaṃ damayantī śucismitā |
pratyāharantī śanakairnalaṃ rājānamabravīt

अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर ।
येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन

astyupāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara |
yena doṣo na bhavitā tava rājankathaṃcana

त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः ।
आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः

tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāścendrapurogamāḥ |
āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ

ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां नरेश्वर ।
वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति

tato'haṃ lokapālānāṃ sannidhau tvāṃ nareśvara |
varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशंपते ।
आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः

evamuktastu vaidarbhyā nalo rājā viśaṃpate |
ājagāma punastatra yatra devāḥ samāgatāḥ

तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः ।
दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम्

tamapaśyaṃstathā''yāntaṃ lokapālā maheśvarāḥ |
dṛṣṭvā cainaṃ tato'pṛcchanvṛttāntaṃ sarvameva tam

कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता ।
किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ

kacciddṛṣṭā tvayā rājandamayantī śucismitā |
kimabravīcca naḥ sarvānvada bhūmipate'nagha

भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् ।
प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम्

bhavadbhirahamādiṣṭo damayantyā niveśanam |
praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirairvṛtam

प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः ।
ऋते तां पार्तिवसुतां भवतामेव तेजसा

praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaściddṛṣṭavānnaraḥ |
ṛte tāṃ pārtivasutāṃ bhavatāmeva tejasā

सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः ।
विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः

sakhyaścāsyā mayā dṛṣṭāstābhiścāpyupalakṣitaḥ |
vismitāścābhavansarvā dṛṣṭvā māṃ vibudheśvarāḥ

वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिराननां ।
मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः

varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanāṃ |
māmeva gatasaṃkalpā vṛṇīte sā surottamāḥ

अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः ।
त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्रस्वयंवरः

abravīccaiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ |
tvayā saha naravyāghra mama yatrasvayaṃvaraḥ

तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध ।
एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह

teṣāmahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣyāmi naiṣadha |
evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha

एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम् ।
मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः

etāvadeva vibudhā yathāvṛttamupāhṛtam |
mayā śeṣe pramāṇaṃ tu bhavantastridaśeśvarāḥ