अध्याय 51: स्वयंवर की घोषणा और देवताओं का आगमन

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ।
तदा प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा

damayantī tu tacchrutvā vaco haṃsasya bhārata |
tadā prabhṛti na svasthā nalaṃ prati babhūva sā

ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ।
बभूवदमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा

tataścintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā |
babhūvadamayantī tu niḥśvāsaparamā tadā

ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ।
पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना

ūrdhvadṛṣṭirdhyānaparā babhūvonmattadarśanā |
pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ।
न नक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती मुहुः

na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit |
na naktaṃ na divā śete hāheti rudatī muhuḥ

तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञिरिङ्गितैः

tāmasvasthāṃ tadākārāṃ sakhyastā jajñiriṅgitaiḥ

ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनः ।
न्यवेदयत्तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरः

tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhījanaḥ |
nyavedayattāmasvasthāṃ damayantīṃ nareśvaraḥ

तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात् ।
किमर्थं दुहिता मेऽद्यनातिस्वस्थेव लक्ष्यते

tacchrutvā nṛpatirbhīmo damayantīsakhīgaṇāt |
kimarthaṃ duhitā me'dyanātisvastheva lakṣyate

स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ।
अपश्यदात्मना कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम्

sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām |
apaśyadātmanā kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram

स सन्निपातयामास महीपालान्विशांपतिः ।
एषोऽनुभूयतां चीराः स्वयंवर इति प्रभो

sa sannipātayāmāsa mahīpālānviśāṃpatiḥ |
eṣo'nubhūyatāṃ cīrāḥ svayaṃvara iti prabho

श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
अभिजग्मुस्ततो वीरा राजानो भीमशासनात्

śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram |
abhijagmustato vīrā rājāno bhīmaśāsanāt

हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ।
विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दृश्यैः स्वलंकृतैः

hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām |
vicitramālyābharaṇairbalairdṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ

तेषां भीमो महाबाहुः पार्थिवानां महात्मनाम् ।
यथार्हमकरोत्पूजां तेऽवसंस्तत्र पूजिताः

teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām |
yathārhamakarotpūjāṃ te'vasaṃstatra pūjitāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ ।
अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ

etasminneva kāle tu surāṇāmṛṣisattamau |
aṭamānau mahātmānāvindralokamito gatau

नारदः पर्वतश्चैव महाप्राज्ञौ महाव्रतौ ।
देवराजस् भवनं विविशाते सुपूजितौ

nāradaḥ parvataścaiva mahāprājñau mahāvratau |
devarājas bhavanaṃ viviśāte supūjitau

तावर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम् ।
पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः

tāvarcayitvā maghavā tataḥ kuśalamavyayam |
papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ

आवयोः कशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर ।
लोके च मघवन्कृत्स्नो नृपाः कुशलिनो विभो

āvayoḥ kaśalaṃ deva sarvatragatamīśvara |
loke ca maghavankṛtsno nṛpāḥ kuśalino vibho

नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ।
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः

nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā |
dharmajñāḥ pṛthivīpālāstyaktajīvitayodhinaḥ

शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराड्युखाः ।
अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्

śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantyaparāḍyukhāḥ |
ayaṃ loko'kṣayasteṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk

क्वनु ते क्षत्रियाः शूरा नहि पश्यामि तानहम् ।
आगच्छतो महीपालान्दयितामनिथीन्मम

kvanu te kṣatriyāḥ śūrā nahi paśyāmi tānaham |
āgacchato mahīpālāndayitāmanithīnmama

एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ।
शृणु मे मघवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः

evamuktastu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata |
śṛṇu me maghavanyena na dṛśyante mahīkṣitaḥ

विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता ।
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः

vidarbharājño duhitā damayantīti viśrutā |
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ

तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव ।
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः

tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirādiva |
tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ

तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ।
काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन

tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ |
kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana

एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः ।
आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः

etasminkathyamāne tu lokapālāśca sāgnikāḥ |
ājagmurdevarājasya samīpamamarottamāḥ

ततस्ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ।
श्रुत्वैव चाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत

tataste śuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat |
śrutvaiva cābruvanhṛṣṭā gacchāmo vayamapyuta

ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ।
विदर्भानभिजग्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षितः

tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ |
vidarbhānabhijagmuste yataḥ sarve mahīkṣitaḥ

नलोपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् ।
अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः

nalopi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam |
abhyagacchadadīnātmā damayantīmanuvrataḥ

अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्तितम् ।
साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा

atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśurbhūtale stitam |
sākṣādiva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā

तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् ।
तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा

taṃ dṛṣṭvā lokapālāste bhrājamānaṃ yathā ravim |
tasthurvigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā

ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः ।
अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्

tato'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ |
abruvannaiṣadhaṃ rājannavatīrya nabhastalāt

भोभो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवात् ।
अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम

bhobho niṣadharājendra nala satyavrato bhavāt |
asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama