अध्याय 50: नल, दमयन्ती और सोने का हंस

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।
उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः

āsīdrājā nalo nāma vīrasenasuto balī |
upapanno guṇairiṣṭai rūpavānaśvakovidaḥ

यज्वा दानपतिर्दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः ।
अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा ।
उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा

yajvā dānapatirdakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ |
atiṣṭhanmanujendrāṇāṃ mūrdhni devapatiryathā |
uparyupari sarveṣāmāditya iva tejasā

ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्ररो निषधेषु महीपतिः ।
अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः

brahmaṇyo vedavicchraro niṣadheṣu mahīpatiḥ |
akṣapriyaḥ satyavādī mahānakṣauhiṇīpatiḥ

ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः ।
रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम्

īpsito naranārīṇāmudāraḥ saṃyatendriyaḥ |
rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣādiva manuḥ svayam

तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः ।
शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः

tathaivāsīdvidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ |
śūraḥ sarvaguṇairyuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajāḥ

स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः ।
तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत

sa prajārthe paraṃ yatnamakarotsusamāhitaḥ |
tamabhyagacchadbrahmarṣirdamano nāma bhārata

तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् ।
महिष्या सह राजेनद्‌र सत्कारेण सुवर्चसम्

taṃ sa bhīmaḥ prajākāmastoṣayāmāsa dharmavit |
mahiṣyā saha rājenad‌ra satkāreṇa suvarcasam

तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ ।
कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः

tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau |
kanyāratnaṃ kumārāṃśca trīnudārānmahāyaśāḥ

दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् ।
उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान्

damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam |
upapannānguṇaiḥ sarvairbhīmānbhīmaparākramān

दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया ।
सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा

damayantī tu rūpeṇa tejasā vapuṣā śriyā |
saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā

अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम् ।
शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ॥
[शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ॥]

atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam |
śataṃ sakhīnāṃ ca tadā paryupāste śacīmiva ||
[śataṃ śataṃ sakhīnāṃ ca paryupāsacchacīmiva ||]

तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता ।
सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा

tatra sma rājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā |
sakhīmadhye'navadyāṅgī vidyutsaudāmanī yathā

अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना ।
न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित्

atīva rūpasaṃpannā śrīrivāyatalocanā |
na deveṣu na yakṣeṣu tādṛgrūpavatī kvacit

मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता ।
चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी

mānuṣeṣvapi cānyeṣu dṛṣṭapūrvā'thavā śrutā |
cittapramāthinī bālā devānāmapi sundarī

नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि ।
कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्

nalaśca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi |
kaṃdarpa iva rūpeṇa mūrtimānabhavatsvayam

तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् ।
नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः

tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt |
naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ

तयोरदृष्टः कामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान् ।
अन्योन्यं प्रतिकौन्तेय स व्वर्धत हृच्छयः

tayoradṛṣṭaḥ kāmo'bhūcchṛṇvatoḥ satataṃ guṇān |
anyonyaṃ pratikaunteya sa vvardhata hṛcchayaḥ

अशक्नवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा ।
अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः

aśaknavannalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā |
antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ

स ददर्शै ततो हंसाञ्जातरूपपरिच्दान् ।
वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम्

sa dadarśai tato haṃsāñjātarūpaparicdān |
vane vicaratāṃ teṣāmekaṃ jagrāha pakṣiṇam

ततो ।डन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा ।
हन्तव्योस्मि न तेराजन्करिष्यामि तवप्रियम्

tato |ḍantarikṣago vācaṃ vyājahāra nalaṃ tadā |
hantavyosmi na terājankariṣyāmi tavapriyam

दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध ।
यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित्

damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha |
yathā tvadanyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhicit

तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथाऽनघ ।
विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मां भवान्

tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathā'nagha |
vidhāsyāmi naravyāghra so'nujānātu māṃ bhavān

एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः ।
ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः

evamuktastato haṃsamutsasarja mahīpatiḥ |
te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhānagamaṃstataḥ

विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके ।
निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान्

vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyāstadāntike |
nipetuste garutmantaḥ sā dadarśātha tānkhagān

सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता ।
हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे

sā tānadbhutarūpānvai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā |
hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃstvaramāṇopacakrame

अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने ।
एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन्

atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane |
ekaikaśastadā kanyāstānhaṃsānsamupādravan

दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके ।
स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत्

damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvadantike |
sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīmathābravīt

दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः ।
अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः

damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ |
aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samāstasya mānuṣāḥ

[कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ।]
तस्य वै यदिभार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि ।
सफलंते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे

[kandarpa iva rūpeṇa mūrtimānabhavatsvayam |]
tasya vai yadibhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini |
saphalaṃte bhavejjanma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame

वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान् ।
दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः

vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān |
dṛṣṭavanto na cāsmābhirdṛṣṭapūrvastathāvidhaḥ

त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः ।
विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत्

tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ |
viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavānbhavet

एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते ।
अब्रवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नलं वद

evamuktā tu haṃsena damayantī viśāṃpate |
abravīttatra taṃ haṃsaṃ tvamapyevaṃ nalaṃ vada

तथेत्युक्त्वाऽण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशांपते ।
पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत्

tathetyuktvā'ṇḍajaḥ kanyāṃ vidarbhasya viśāṃpate |
punarāgamya niṣadhānnale sarvaṃ nyavedayat