अध्याय 49: भीम का युद्ध-आग्रह और बृहदश्व का आगमन

अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वत पाण्डवाः

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani |
yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ

अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके भरतर्षभाः

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani |
nyavasankṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake bharatarṣabhāḥ

ततः कदाचिदेकान्ते विविक्ते मृदुशाद्वले ।
दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया

tataḥ kadācidekānte vivikte mṛduśādvale |
duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā

धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः ।
तद्वियोगार्दितान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे

dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ |
tadviyogārditānsarvāñśokaḥ samabhipupluve

धनंजयवियोगाच्च राज्यभ्रंशाच्च दुःखिताः ।
अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत

dhanaṃjayaviyogācca rājyabhraṃśācca duḥkhitāḥ |
atha bhīmo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata

निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ भरतर्षभः ।
अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः

nideśātte mahārāja gato'sau bharatarṣabhaḥ |
arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasminprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम् ।
सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुर्न संशयाः

yasminvinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraistathā vayam |
sātyakirvāsudevaśca vinaśyeyurna saṃśayāḥ

योसौ गच्छति धर्मात्मा बहून्क्लेशान्विचिन्तयन् ।
भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्

yosau gacchati dharmātmā bahūnkleśānvicintayan |
bhavanniyogādbībhatsustato duḥkhataraṃ nu kim

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ।
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ |
manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm

यस्य प्रभावाद्धि वयं सभामध्ये धनुष्मतः ।
जितान्मन्यामहे सर्वान्धार्तराष्ट्रात्ससौबलान्

yasya prabhāvāddhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ |
jitānmanyāmahe sarvāndhārtarāṣṭrātsasaubalān

यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये महाबलाः ।
नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः

yasya prabhāvānna mayā sabhāmadhye mahābalāḥ |
nītā lokamamuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ

तेवयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः ।
सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः

tevayaṃ bāhubalinaḥ krodhamutthitamātmanaḥ |
sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ

मया हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान् ।
स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशाधीनां वसुंधराम्

mayā hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhānparān |
svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśādhīnāṃ vasuṃdharām

भतो द्यूतदोषेण सर्वेवयमुपप्लुताः ।
अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तराः

bhato dyūtadoṣeṇa sarvevayamupaplutāḥ |
ahīnapauruṣā rājanbalibhirbalavattarāḥ

क्षात्रं धर्मं महाराज त्वमवेक्षितुमर्हसि ।
ग हिधर्मो महाराज त्रियस्य वनाश्रयः

kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja tvamavekṣitumarhasi |
ga hidharmo mahārāja triyasya vanāśrayaḥ

राज्यमेव परंधर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः ।
स क्षत्रधर्मविद्राजन्माधर्म्यान्नीनशः पथः

rājyameva paraṃdharmaṃ kṣatriyasya vidurbudhāḥ |
sa kṣatradharmavidrājanmādharmyānnīnaśaḥ pathaḥ

प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि ।
निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम्

prāgdvādaśa samā rājandhārtarāṣṭrānnihanmahi |
nivartya ca vanātpārthamānāyya ca janārdanam

व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे ।
धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयाम विशांपते

vyūḍhānīkānmahārāja javenaiva mahāhave |
dhārtarāṣṭrānamuṃ lokaṃ gamayāma viśāṃpate

सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान् ।
दुर्योधनं च कर्णं च यो वाऽन्यः प्रतियोत्स्यते

sarvānahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrānsasaubalān |
duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vā'nyaḥ pratiyotsyate

मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनं पुनः ।
एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशांपते

mayā praśamite paścāttvameṣyasi vanaṃ punaḥ |
evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃpate

यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतंपापमरिंदम ।
अवधूय महाराजगच्छेम स्वर्गमुत्तमम्

yajñaiśca vividhaistāta kṛtaṃpāpamariṃdama |
avadhūya mahārājagacchema svargamuttamam

एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः ।
अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः

evametadbhavedrājanyadi rājā na bāliśaḥ |
asmākaṃ dīrghasūtraḥ syādbhavāndharmaparāyaṇaḥ

निकृत्या निकृतिप्रत्रा हन्तव्या इति निश्चयः ।
न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते ।
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते

nikṛtyā nikṛtipratrā hantavyā iti niścayaḥ |
na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpamucyate |
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñairiha dṛśyate

अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह ।
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो ।
संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः

ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa ha |
tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho |
saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ

यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत ।
तयोदशादितः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः

yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasādūrdhvamacyuta |
tayodaśāditaḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ

कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम ।
एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः

kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandhamariṃdama |
ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājankaroti saḥ

द्यूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद्भवता कृतम् ।
प्रायेणाज्ञातच्रयायां वयं सर्वेनिपातिताः

dyūtapriyeṇa rājendra tathā tadbhavatā kṛtam |
prāyeṇājñātacrayāyāṃ vayaṃ sarvenipātitāḥ

न तं देशं प्रपश्यामि यत्र सोऽस्मान्सुदुर्जनः ।
न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधनः

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so'smānsudurjanaḥ |
na vijñāsyati duṣṭātmā cārairiti suyodhanaḥ

अधिगम्य च सर्वान्नो वनवासमिमं ततः ।
प्रव्राजयिष्यतिपुनर्निकृत्याऽधमपूरुषः ।
यद्यस्मानभिगच्छेत पापः स हि कथंचन

adhigamya ca sarvānno vanavāsamimaṃ tataḥ |
pravrājayiṣyatipunarnikṛtyā'dhamapūruṣaḥ |
yadyasmānabhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃcana

अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान्दृष्ट्वा च पुनराह्वयेत् ।
द्यूतेन ते महाराज पुनर्युद्धं प्रवर्तते

ajñātacaryāmuttīrṇāndṛṣṭvā ca punarāhvayet |
dyūtena te mahārāja punaryuddhaṃ pravartate

भवांश्च पुनराहूतो द्यूतेनैवापनेष्यति ।
स तथाऽक्षेषु कुशलो निश्चितो गतचेतनः

bhavāṃśca punarāhūto dyūtenaivāpaneṣyati |
sa tathā'kṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ

चरिष्यसि महाराज वनेषु वसतीः पुनः

cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ

यद्यस्मान्सुमहाराज कृपणान्कर्तुमर्हसि ।
यावज्जीवमवेक्षस्व वेदधर्मांश्च कृत्स्नशः ।
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो हन्तव्य इति निश्चयः

yadyasmānsumahārāja kṛpaṇānkartumarhasi |
yāvajjīvamavekṣasva vedadharmāṃśca kṛtsnaśaḥ |
nikṛtyā nikṛtiprajño hantavya iti niścayaḥ

अनुज्ञातस्त्वया गत्वायावच्छक्ति सुयोधनम् ।
यथैव कक्षमुत्सृष्टो दहेदनिलसारथिः ।
हनिष्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान्

anujñātastvayā gatvāyāvacchakti suyodhanam |
yathaiva kakṣamutsṛṣṭo dahedanilasārathiḥ |
haniṣyāmi tathā mandamanujānātu me bhavān

एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्न्ध्युपाघ्राय पाण्डवम्

evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca sāntvayanrājā mūrndhyupāghrāya pāṇḍavam

असशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् ।
वर्षात्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना

asaśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam |
varṣātrayodaśādūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā

यत्त्वमाभाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो ।
अनृतं नत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते

yattvamābhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho |
anṛtaṃ natsahe vaktuṃ na hyetanmayi vidyate

अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिंपापनिश्चयम् ।
हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्

antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃpāpaniścayam |
hantā tvamasi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam

एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः

evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire |
ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahānṛṣiḥ

तमभिप्रेक्ष्यधर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् ।
शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट्

tamabhiprekṣyadharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam |
śāstravanmadhuparkeṇa pūjayāmāsa dharmarāṭ

आश्वस्तं चैनमासीनमुपासनो युधिष्ठिरः ।
अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत

āśvastaṃ cainamāsīnamupāsano yudhiṣṭhiraḥ |
abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahvabhāṣata

अक्षद्यूते च भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम् ।
आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः

akṣadyūte ca bhagavandhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam |
āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavairakṣakovidaiḥ

अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः ।
भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योपि गरीयसी

anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ |
bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyopi garīyasī

पुनर्द्यूतेन मां जित्वा वनवासां सुदारुणम् ।
प्राव्राजयन्मंहारण्यमजिनैः परिवारितम्

punardyūtena māṃ jitvā vanavāsāṃ sudāruṇam |
prāvrājayanmaṃhāraṇyamajinaiḥ parivāritam

अहं वने दुर्वसतीर्वसन्परमदुःखितः ।
अक्षद्यूताभिषङ्गेण गिरः शृण्वन्सुदारुणाः

ahaṃ vane durvasatīrvasanparamaduḥkhitaḥ |
akṣadyūtābhiṣaṅgeṇa giraḥ śṛṇvansudāruṇāḥ

आर्तानां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभृति शंसताम् ।
अहं हृदि श्रिताः स्मृत्वा सर्वरात्रीर्विचिन्तयन्

ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām |
ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīrvicintayan

यस्मिंश्च वयमायत्ताः सदा गाण्डीवधन्वनि ।
स चेन्द्रलोकं गतवानस्त्रहेतोर्महाबलः

yasmiṃśca vayamāyattāḥ sadā gāṇḍīvadhanvani |
sa cendralokaṃ gatavānastrahetormahābalaḥ

विना महात्मना तेन गतसत्व इवास्महे ।
कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम्

vinā mahātmanā tena gatasatva ivāsmahe |
kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punarāgatam

इति सर्वे महेष्वासं चिन्तयाना धनंजयम् ।
अनेन तु विषण्णोऽहं कारणेन सहानुजः

iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam |
anena tu viṣaṇṇo'haṃ kāraṇena sahānujaḥ

वनवासान्निवृत्तं मां पुनस्ते पापबुद्धयः ।
जानन्तः प्रीयमाणा वै देवने भ्रातृभिः सह ।
द्यूतेनैवाह्वयिष्यन्ति बलादक्षेषु तद्विदः

vanavāsānnivṛttaṃ māṃ punaste pāpabuddhayaḥ |
jānantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha |
dyūtenaivāhvayiṣyanti balādakṣeṣu tadvidaḥ

आहूतश्च पुनर्द्यूते नास्मि शक्तो निवर्तितुम् ।
पणे च मम नात्यर्थं वसु किंचन विद्यते

āhūtaśca punardyūte nāsmi śakto nivartitum |
paṇe ca mama nātyarthaṃ vasu kiṃcana vidyate

एतत्सर्वमनुध्यायंश्चिन्तयानो दिवानिशम् ।
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीह कश्चन

etatsarvamanudhyāyaṃścintayāno divāniśam |
na matto duḥkhitataraḥ pumānastīha kaścana

नास्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि ।
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोपि वा क्वचित् ।
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः

nāsti rājā mayā kaścidalpabhāgyataro bhuvi |
bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvopi vā kvacit |
na matto duḥkhitataraḥ pumānastīti me matiḥ

एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तमुवाच भगवानृषिः ।
शोकं व्यपनुदन्राज्ञो धर्मराजस्य धीमतः

evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtamuvāca bhagavānṛṣiḥ |
śokaṃ vyapanudanrājño dharmarājasya dhīmataḥ

न विषादे मनः त्वया बुद्धिमतांवर ।
आगमिष्यति बीभत्सुरमित्रांश्च विजेष्यते

na viṣāde manaḥ tvayā buddhimatāṃvara |
āgamiṣyati bībhatsuramitrāṃśca vijeṣyate

यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्ते क्वचित् ।
अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव

yadbravīṣi mahārāja na matto vidte kvacit |
alpabhāgyataraḥ kaścitpumānastīti pāṇḍava

अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपते

atra te varṇayiṣyāmi yadi śuśrūṣase'nagha |
yastvatto duḥkhitataro rājā''sītpṛthivīpate

अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति ।
इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्

athainamabravīdrājā bravītu bhagavāniti |
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ śrotumicchāmi pārthivam

शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवोपते

śṛṇu rājannavahitaḥ saha bhrātṛbhiracyuta |
yastvatto duḥkhitataro rājā''sītpṛthivopate

निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः ।
तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्तकोविदः

niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti śrutaḥ |
tasya putro'bhavannāmnā nalo dharmārtakovidaḥ

स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् ।
वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह

sa nikṛtyājato rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam |
vanavāsaṃ suduḥkhārto bhāryayā nyavasatsaha

न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः ।
वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन

na tasya dāsā na ratho na bhrātā na ca bhāndhavāḥ |
vane nivasato rājannaśrūyanta kadācana

भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः ।
ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्

bhavānhi saṃvṛto vīrairbhrātṛbhirdevasaṃmitaiḥ |
brahmakalpairdvijāgryaiśca tasmānnārhasi śocitum

विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः ।
चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि

vistareṇāhamicchāmi nalasya sumahātmanaḥ |
caritaṃ vadatāṃśreṣṭha tanmamākhyātumarhasi