अध्याय 4: विदुर की धृतराष्ट्र को सलाह और उनका निष्कासन

वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु
प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः ।
धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं
सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा

vanaṃ praviṣṭeṣvatha pāṇḍaveṣu
prajñācakṣustapyamāno'mbikeyaḥ |
dharmātmānaṃ viduramagādhabuddhiṃ
sukhāsīno vākyamuvāca rājā

प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा
धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् ।
समश्च त्वं संमतः कौरवाणां
पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि

prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā
dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam |
samaśca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ
pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi

एवं गते विदुरयदद्य कार्यं
पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन् ।
ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूला-
न्न कामये तांश्च विनश्यमानान्

evaṃ gate vidurayadadya kāryaṃ
paurāśceme kathamasmānbhajeran |
te cāpyasmānnoddhareyuḥ samūlā-
nna kāmaye tāṃśca vinaśyamānān

सौबलेनैव पापेन दुर्योधनहितैषिणा ।
क्रूरमाचरितं क्षत्तर्न मे प्रियमनुष्ठितम्

saubalenaiva pāpena duryodhanahitaiṣiṇā |
krūramācaritaṃ kṣattarna me priyamanuṣṭhitam

तथैवाङ्गीकृते तत्र तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
उत्तरं प्राप्तकालं च किमन्यन्मन्यते क्षमम्

tathaivāṅgīkṛte tatra tadbhavānvaktumarhati |
uttaraṃ prāptakālaṃ ca kimanyanmanyate kṣamam

नास्ति धर्मे सहायत्वमिति मे दीर्यते मनः ।
यत्र पाण्डुसुताः सर्वे क्लिश्यन्ति वानमागताः

nāsti dharme sahāyatvamiti me dīryate manaḥ |
yatra pāṇḍusutāḥ sarve kliśyanti vānamāgatāḥ

त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र
राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति ।
धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या
पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च

trivargo'yaṃ dharmamūlo narendra
rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti |
dharme rājanvartamānaḥ svaśaktyā
putrānsarvānpāhi kuntīsutāṃśca

स वै ध्रमो विप्रलब्धः सभायां
पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः ।
आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां
पराजैषीत्सत्यसन्धं सुतस्ते

sa vai dhramo vipralabdhaḥ sabhāyāṃ
pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ |
āhūya kuntīsutamakṣavatyāṃ
parājaiṣītsatyasandhaṃ sutaste

एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राज-
न्द्वेषस्याहं परिपश्याम्युपायम् ।
यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा-
न्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु

etasya te duṣpraṇītasya rāja-
ndveṣasyāhaṃ paripaśyāmyupāyam |
yathā putrastava kauravya pāpā-
nmukto loke pratitiṣṭheta sādhu

तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां
यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयाऽऽसीत् ।
एष धर्मः परमो यत्स्वकेन
राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृद्ध्येत्

tadvai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ
yattadrājannatisṛṣṭaṃ tvayā''sīt |
eṣa dharmaḥ paramo yatsvakena
rājā tuṣyenna parasveṣu gṛddhyet

[यशो ने नश्येज्ज्ञातिभेदश्च न स्या-
द्धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम् ।]
एतत्कार्ये तव सर्वप्रधानं
तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः

[yaśo ne naśyejjñātibhedaśca na syā-
ddharmo na syānnaiva caivaṃ kṛte tvām |]
etatkārye tava sarvapradhānaṃ
teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneścāvamānaḥ

एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या-
देतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व ।
अथैतदेवं न करोषि राजन्
ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः

evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syā-
detadrājaṃstvaramāṇaḥ kuruṣva |
athaitadevaṃ na karoṣi rājan
dhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ

नहि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा
शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके ।
येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो
धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्

nahi kruddho bhīmaseno'rjuno vā
śeṣaṃ kuryācchātravāṇāmanīke |
yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro
dhanuryeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram

येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा
तेषां लोके किंनु न प्राप्यमस्ति ।
उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते
मया यत्ते हितमासीत्तदानीम्

yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā
teṣāṃ loke kiṃnu na prāpyamasti |
uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te
mayā yatte hitamāsīttadānīm

पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्य
हितं परं न च तत्त्वं चकर्थ ।
इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्व-
मेवं कर्ता परितप्ताऽसि पश्चात्

putraṃ tyajemamahitaṃ kulasya
hitaṃ paraṃ na ca tattvaṃ cakartha |
idānīṃ te hitamuktaṃ na cettva-
mevaṃ kartā paritaptā'si paścāt

यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते
संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम् ।
तापो न ते भविता प्रीतियोगा-
त्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः

yadyetadevamanumantā sutaste
saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavairekarājyam |
tāpo na te bhavitā prītiyogā-
ttvaṃ cenna gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ

दुर्योधनं त्वहितं वै निगृह्य
पाण्डोः पुत्रं प्रकुरुष्वाधिपत्ये ।
ध्रुवं विनाशस्तव पुत्रेण धीमन्
सबन्धुवर्गेण सहैव राजभिः

duryodhanaṃ tvahitaṃ vai nigṛhya
pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye |
dhruvaṃ vināśastava putreṇa dhīman
sabandhuvargeṇa sahaiva rājabhiḥ

चतुर्दशे चैव वर्षे नरेन्द्र
कुलक्षयं प्राप्स्यसि राजसिंह ।
तस्मात्कुरुष्वाधिपत्ये नरेन्द्र
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्

caturdaśe caiva varṣe narendra
kulakṣayaṃ prāpsyasi rājasiṃha |
tasmātkuruṣvādhipatye narendra
yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham

अजातशत्रुर्हि विमुक्तरागो
धर्मोणेमां पृथिवीं शास्तु राजन् ।
ततो राजन्पार्थिवाः सर्व एव
वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः

ajātaśatrurhi vimuktarāgo
dharmoṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan |
tato rājanpārthivāḥ sarva eva
vaiśyā ivāsmānupatiṣṭhantu sadyaḥ

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः
प्रीत्या राजन्पाण्डुपुत्रान्भजन्तु ।
दुःशासनो याचतु भीमसेनं
सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ
prītyā rājanpāṇḍuputrānbhajantu |
duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ
sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca

युधिष्ठिरं त्वं परिसान्त्वयस्व
राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य ।
त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेय-
मेतत्कृत्वा कृतकृत्योसि राजन्

yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva
rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya |
tvayā pṛṣṭaḥ kimahamanyadvadeya-
metatkṛtvā kṛtakṛtyosi rājan

एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभाया-
मिह प्रोक्तं पाण्डवान्प्राप्य मां च ।
हितं तेषामहितं मामकाना-
मेतत्सर्वं मम नावैदि चेतः

etadvākyaṃ vidura yatte sabhāyā-
miha proktaṃ pāṇḍavānprāpya māṃ ca |
hitaṃ teṣāmahitaṃ māmakānā-
metatsarvaṃ mama nāvaidi cetaḥ

इदं त्विदानीं गत एव निश्चितं
तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ ।
तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति
कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे त्यजेयम्

idaṃ tvidānīṃ gata eva niścitaṃ
teṣāmarthe pāṇḍavānāṃ yadāttha |
tenādya manye nāsi hito mameti
kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam

असंशयं तेऽपि ममैव पुत्रा
दुर्योधनस्तु मम देहात्प्रमूतः ।
स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति
कोनु ब्रूयात्समतामन्ववेक्षन्

asaṃśayaṃ te'pi mamaiva putrā
duryodhanastu mama dehātpramūtaḥ |
svaṃ vai dehaṃ parahetostyajeti
konu brūyātsamatāmanvavekṣan

स मां जिह्मं विदुर सर्वं ब्रवीपि
मन्युं तेऽहमधिकं धारयामि ।
यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं
सुसान्त्व्यमानाऽप्यसती स्त्री जहाति

sa māṃ jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīpi
manyuṃ te'hamadhikaṃ dhārayāmi |
yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ
susāntvyamānā'pyasatī strī jahāti

एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्य-
दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन् ।
नेदमस्तीत्यथ विदुरो भापमाप्पः
संप्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः

etāvaduktvā dhṛtarāṣṭro'nvapadya-
dantarveśma sahasotthāya rājan |
nedamastītyatha viduro bhāpamāppaḥ
saṃprādravadyatra pārthā babhūvuḥ