वन पर्व

अध्याय 47: काम्यक वन में पाण्डवों का जीवन

इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 47 ॥ ॥

12 श्लोक · 47 में से 315

इस अध्याय में क्या होता है

काम्यक वन में पाण्डवों का जीवन

जनमेजय कहते हैं कि पाण्डवों को वन भेजने के बाद धृतराष्ट्र का शोक व्यर्थ था, और पूछते हैं कि वन में पाण्डव क्या खाते थे, वन का अन्न या खेती का। वैशम्पायन उत्तर देते हैं। वे वन के फल मूल और शुद्ध बाणों से मारे गए मृगों पर निर्वाह करते थे, और सदा पहला भाग ब्राह्मणों को अर्पित करते थे। सहस्रों ब्राह्मण, जिनमें स्नातक भी थे, कुछ अग्निहोत्री और कुछ बिना अग्नि के, उनके साथ रहते थे। उस समुदाय में कोई दुर्बल या रोगी नहीं दिखता था। द्रौपदी माता की भाँति पहले पतियों और ब्राह्मणों को भोजन कराती थीं, फिर शेष स्वयं खाती थीं। इस प्रकार अर्जुन की प्रतीक्षा में उन्होंने काम्यक में स्वाध्याय, जप और हवन करते हुए पाँच वर्ष बिताए।

जनमेजय उवाच

47.1

यदिदं शोचितं राज्ञा धृतराष्ट्रेण वै मुने ।
प्रव्राज्यपाण्डवान्वीरान्सर्वमेतन्निर्रथकम्

yadidaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune |
pravrājyapāṇḍavānvīrānsarvametannirrathakam

47.2

कथं च राजपुत्रं तमुपेक्षेताल्पचेतसम् ।
दुर्योधनं पाण्डुपुत्रान्कोपयानं महारथान्

kathaṃ ca rājaputraṃ tamupekṣetālpacetasam |
duryodhanaṃ pāṇḍuputrānkopayānaṃ mahārathān

47.3

किमासीत्पाण्डुपुत्राणां वने भोजनमुच्यताम् ।
वन्यं वाऽप्यवा कृष्टमेतदाख्यातु नो भवान्

kimāsītpāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanamucyatām |
vanyaṃ vā'pyavā kṛṣṭametadākhyātu no bhavān

वैंशंपायन उवाच

47.4

वानेयं च मृगांश्चैव शुद्धैर्बाणैर्निपातितान् ।
ब्राह्मणानां निवेद्याग्रमभुञ्जता महारथाः

vāneyaṃ ca mṛgāṃścaiva śuddhairbāṇairnipātitān |
brāhmaṇānāṃ nivedyāgramabhuñjatā mahārathāḥ

47.5

तांस्तु शूरान्महेष्वासांस्तदा निवसतो वने ।
अन्वयुर्ब्राह्मणा राजन्साग्नयोऽनग्नयस्तथा

tāṃstu śūrānmaheṣvāsāṃstadā nivasato vane |
anvayurbrāhmaṇā rājansāgnayo'nagnayastathā

47.6

ब्राह्मणानां सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
दश मोक्षविदां तद्वद्यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः

brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
daśa mokṣavidāṃ tadvadyānbibharti yudhiṣṭhiraḥ

47.7

रुरून्कृष्णमृगांश्चैव मेध्यांश्चान्यान्मनोरमान् ।
बाणैरुन्मथ्य विविधैर्ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्

rurūnkṛṣṇamṛgāṃścaiva medhyāṃścānyānmanoramān |
bāṇairunmathya vividhairbrāhmaṇebhyo nyavedayat

47.8

न तत्र कश्चिद्दुर्वर्णो व्याधितो वाऽपि दृश्यते ।
कृशो वा दुर्बलो वाऽपि दीनो भीतोपि वा पुनाः

na tatra kaściddurvarṇo vyādhito vā'pi dṛśyate |
kṛśo vā durbalo vā'pi dīno bhītopi vā punāḥ

47.9

पुत्रानिव प्रियान्भ्रातॄन्ज्ञातीनिव सहोदरान् ।
पुरोष कौरवश्रेष्ठो धर्मेराजो युधिष्ठिरः ।

putrāniva priyānbhrātṝnjñātīniva sahodarān |
puroṣa kauravaśreṣṭho dharmerājo yudhiṣṭhiraḥ |

47.10

पतीश्च द्रौपदी सर्वाञ्द्विजातीश्च यशस्विनी ।
मातेव भोजयित्वाऽग्रे शिष्टमाहारयत्तदा

patīśca draupadī sarvāñdvijātīśca yaśasvinī |
māteva bhojayitvā'gre śiṣṭamāhārayattadā

47.11

प्राचीं राजा दक्षिणां भीमसेनो
यमौ प्रतीचीमथवाऽप्युदीचीम् ।
धनुर्धरा मांसहेतोर्मृगाणां
क्षयं चक्रुर्नित्यमेवोपगम्य

prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno
yamau pratīcīmathavā'pyudīcīm |
dhanurdharā māṃsahetormṛgāṇāṃ
kṣayaṃ cakrurnityamevopagamya

47.12

तथा तेषां कवसतां काम्यके वै
विहीनानामर्जुनेनोत्सुकानाम् ।
पञ्चैव वर्षाणि तथा व्यतीयु-
रथीयतां जपतां जुह्वतां च

tathā teṣāṃ kavasatāṃ kāmyake vai
vihīnānāmarjunenotsukānām |
pañcaiva varṣāṇi tathā vyatīyu-
rathīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)