अध्याय 46: अर्जुन की शक्ति से धृतराष्ट्र का भय

अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः ।
धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा तत्र किमब्रवीत्

atyadbhutamidaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā tatra kimabravīt

शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाऽम्बिकासुतः ।
द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत्

śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājā'mbikāsutaḥ |
dvaipāyanādṛṣiśreṣṭhātsaṃjayaṃ vākyamabravīt

श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस् धीमतः ।
कच्चित्तवापि विदितं याथातथ्येन सारथे

śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthas dhīmataḥ |
kaccittavāpi viditaṃ yāthātathyena sārathe

प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः ।
मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति

pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ |
mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati

यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः ।
त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः

yasya nityamṛtā vācaḥ svaireṣvapi mahātmanaḥ |
trailokyamapi tasya syādyoddhā yasya dhanaṃjayaḥ

अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान् ।
नार्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः

asyataḥ karṇinārācāṃstīkṣṇāgrāṃśca śilāśitān |
nārjunasyāgratastiṣṭhedapi mṛtyurjarātigaḥ

मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशंगताः ।
येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः समुपस्थितम्

mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃgatāḥ |
yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ samupasthitam

तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः ।
अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्युधि

tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ |
aniśaṃ cintayāno'pi ya enamudiyādyudhi

द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे ।
महान्स्यात्संशयोलोके न तु पश्यामि नो जयम्

droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo'pi vā raṇe |
mahānsyātsaṃśayoloke na tu paśyāmi no jayam

घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः ।
अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः

ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ |
amarṣī balavānpārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ

भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वस्याप्यपराजितम् ।
सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः

bhavetsutumulaṃ yuddhaṃ sarvasyāpyaparājitam |
sarve hyastravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahadyaśaḥ

अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः ।
वधे नूनं भवेच्छान्तिरेतेषां फल्गुनस्य वा

api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheranparājitāḥ |
vadhe nūnaṃ bhavecchāntireteṣāṃ phalgunasya vā

न तु हन्ताऽर्जुनस्यास्ति जेता वाऽस्य न विद्यते ।
मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः

na tu hantā'rjunasyāsti jetā vā'sya na vidyate |
manyustasya kathaṃ śāmyenmandānprati samutthitaḥ

त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
जिगा पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ

tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat |
jigā pārthivānsarvānrājasūye mahākratau

शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रो निपतन्मूर्ध्नि संजय ।
न तु कुर्युः शराः शेषं क्षिप्तास्तात किरीटिना

śeṣaṃ kuryādgirervajro nipatanmūrdhni saṃjaya |
na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣaṃ kṣiptāstāta kirīṭinā

यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम् ।
तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मत्सुतान्

yathā hi kiraṇā bhānostapantīha carācaram |
tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāstapsyanti matsutān

अपि तद्रथघोषेण भयार्था सव्यसाचिनः ।
प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः

api tadrathaghoṣeṇa bhayārthā savyasācinaḥ |
pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ

समुद्धरन्प्रवपंश्चैव बाणान्
स्ताताऽऽततायी समरे किरीटि ।
सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा
भवेद्यथा तद्वदवारणीयः

samuddharanpravapaṃścaiva bāṇān
stātā''tatāyī samare kirīṭi |
sṛṣṭo'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā
bhavedyathā tadvadavāraṇīyaḥ

यदतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति ।
सर्वमेतद्यथातत्त्वं नतु मिथ्या महीपते

yadatatkathitaṃ rājaṃstvayā duryodhanaṃ prati |
sarvametadyathātattvaṃ natu mithyā mahīpate

मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्त्वमितौजसः ।
दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीं

manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavāstvamitaujasaḥ |
dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīṃ

दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा वै कटुकोदयाः ।
कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः

duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā vai kaṭukodayāḥ |
karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ

श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे ।
एकादशतनुः स्थाणुर्धेनुषा परितोषितः

śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge |
ekādaśatanuḥ sthāṇurdhenuṣā paritoṣitaḥ

कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम् ।
जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम्

kairātaṃ veṣamāsthāya yodhayāmāsa phalgunam |
jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavānsvayam

लेभे पाशुपतं चापि परमास्त्रं महाद्युतिः ।
तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम् ।
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम्

lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ |
tatrainaṃ lokapālāste darśayāmāsurarjunam |
astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham

नैतदुत्सहते चान्यो लब्धुमन्यत्र फल्गुनात् ।
साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि

naitadutsahate cānyo labdhumanyatra phalgunāt |
sākṣāddarśanameteṣāmīśvarāṇāṃ naro bhuvi

महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान् ।
कस्तमुत्सहते वीरो युद्धे जरयितुं पुमान्

maheśvareṇa yo rājanna jīrṇo grastamūrtimān |
kastamutsahate vīro yuddhe jarayituṃ pumān

आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान्

āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiśca pāṇḍavān

यत्र विस्फुरमाणौष्ठो भीमः प्राह वचोऽर्थवत् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ

yatra visphuramāṇauṣṭho bhīmaḥ prāha vaco'rthavat |
dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāvubhau

ऊरुं भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया ।
त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः

ūruṃ bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā |
trayodaśānāṃ varṣāṇāmante durdyūtadevinaḥ

सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वेचामिततेजसः ।
सर्वेसर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः

sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarvecāmitatejasaḥ |
sarvesarvāstravidvāṃso devairapi sudurjayāḥ

मन्ये मन्युसमुद्भूताः पुत्राणां तव संयुगे ।
अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः

manye manyusamudbhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge |
antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ

किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः ।
पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता

kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ |
paryāptaṃ vairametāvadyatkṛṣṇā sā sabhāṃ gatā

अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः ।
येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते

apīdānīṃ mama sutāstiṣṭheranmandacetasaḥ |
yeṣāṃ bhrātā gururjyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate

ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक् ।
दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतसम्

mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk |
dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭamacetasam

ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः ।
ते तस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः

ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ |
te tasya bhūyaso doṣānvardhayanti vicetasaḥ

स्वैरं मुक्ता ह्यपि शराः पार्थेनामिततेजसा ।
निर्दहेयुर्मम सुतान्किंपुनर्मन्युनेरिताः

svairaṃ muktā hyapi śarāḥ pārthenāmitatejasā |
nirdaheyurmama sutānkiṃpunarmanyuneritāḥ

पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः ।
दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि

pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ |
divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surānapi

यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः ।
हनिस्त्रैलोक्यनाथः स किंनु तस् न निर्जितम्

yasya mantrī ca goptā ca suhṛccaiva janārdanaḥ |
hanistrailokyanāthaḥ sa kiṃnu tas na nirjitam

इदं हि सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय ।
महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः

idaṃ hi sumahaccitramarjunasyeha saṃjaya |
mahādevena bāhubhyāṃ yatsameta iti śrutiḥ

प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा ।
फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च

pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā |
phalgunena sahāyārthe vahnerdāmodareṇa ca

सर्वथा न हि मे पुत्राः सहामात्याः सबान्धवाः ।
क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते

sarvathā na hi me putrāḥ sahāmātyāḥ sabāndhavāḥ |
kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate