अध्याय 45: इन्द्र द्वारा लोमश को युधिष्ठिर के पास भेजना

ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् ।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुर्जसा

tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyamuttamam |
śakrasya matamājñāya pārthamānarcurjasā

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् ।
प्रवेशयामासुरथो पुरन्दरनिवेशनम्

pādyamācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam |
praveśayāmāsuratho purandaraniveśanam

एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः ।
उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः

evaṃ saṃpūjito jiṣṇuruvāsa bhavane pituḥ |
upaśikṣanmahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ

स शक्रहस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम् ।
अशनिं च महानादां मेघबृंहितलक्षणाम्

sa śakrahastāddayitaṃ vajramastraṃ durutsaham |
aśaniṃ ca mahānādāṃ meghabṛṃhitalakṣaṇām

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः ।
पुरन्दरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखम्

gṛhītāstrastu kaunteyo bhrātṝnsasmāra pāṇḍavaḥ |
purandaraniyogācca pañcābdamavasatsukham

ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते ।
नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि

tataḥ śakro'bravītpārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate |
nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenādavāpnuhi

वादित्रं दैवविहितं नृलके यन्न विद्ते ।
मदाज्ञया च कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्ति

vāditraṃ daivavihitaṃ nṛlake yanna vidte |
madājñayā ca kaunteya śreyo vai te bhaviṣti

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरन्दरः ।
स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः

sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ purandaraḥ |
sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ

कदाचिदटमानस्तु महर्षिरथ लोमशः ।
जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया

kadācidaṭamānastu maharṣiratha lomaśaḥ |
jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā

स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ।
ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य हि

sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ |
dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya hi

ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ।
निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः

tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare |
niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ

तस्य दृष्ट्वाऽभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम् ।
कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान्

tasya dṛṣṭvā'bhavadbuddhiḥ pārthamindrāsane sthitam |
kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanamavāptavān

किं त्वस्य सुकृतं कर्म के लोका वै विनिर्जिताः ।
स एवमनुसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम्

kiṃ tvasya sukṛtaṃ karma ke lokā vai vinirjitāḥ |
sa evamanusaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam

तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रविमर्दनः ।
लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः

tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtravimardanaḥ |
lomaśaṃ prahasanvākyamidamāha śacīpatiḥ

देवर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम् ।
नायं केवलमर्त्योऽभूत्क्षत्रियत्वमुपागतः

devarṣe śrūyatāṃ yatte manasaitadvivakṣitam |
nāyaṃ kevalamartyo'bhūtkṣatriyatvamupāgataḥ

महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ।
अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात्

maharṣe mama putro'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ |
astrahetoriha prāptaḥ kasmāccitkāraṇāntarāt

अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम् ।
शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम्

aho nainaṃ bhavānvetti purāṇamṛṣisattamam |
śṛṇu me vadato brahmanyo'yaṃ yaccāsya kāraṇam

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ

naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau |
tāvimāvabhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau

विख्यातौ त्रिषु लोकेषु नरनारायणावृषी ।
कार्यार्थमवतीर्णौ तौ पृथ्वीं पुण्यप्रतिश्रयाम्

vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāvṛṣī |
kāryārthamavatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām

यन्न शक्यं शुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः ।
तदाश्रमपदं पुण्यं बदरीनाम विश्रुतम्

yanna śakyaṃ śurairdraṣṭumṛṣibhirvā mahātmabhiḥ |
tadāśramapadaṃ puṇyaṃ badarīnāma viśrutam

स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च ।
यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता

sa nivāso'bhavadvipra viṣṇorjiṣṇostathaiva ca |
yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā

तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती ।
भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः

tau manniyogādbrahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī |
bhūmerbhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ

उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति ।
विप्रियेषु स्थिताऽस्माकं वरदानेन मोहिताः

udvṛttā hyasurāḥ kecinnivātakavacā iti |
vipriyeṣu sthitā'smākaṃ varadānena mohitāḥ

तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः ।
देवान्न गणयन्त्येते तथा दत्तवरा हि ते

tarkayante surānhantuṃ baladarpasamanvitāḥ |
devānna gaṇayantyete tathā dattavarā hi te

पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः ।
सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं हि तान्

pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ |
sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ hi tān

योसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मुधुनिषूदनः ।
कपिलो नाम देवोसौ भगवानजितो हरिः

yosau bhūmigataḥ śrīmānviṣṇurmudhuniṣūdanaḥ |
kapilo nāma devosau bhagavānajito hariḥ

येन पूर्वंमहात्मानः खनमाना रसातलम् ।
दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो

yena pūrvaṃmahātmānaḥ khanamānā rasātalam |
darśanādeva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho

तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम ।
पाथेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम्

tena kāryaṃ mahatkāryamasmākaṃ dvijasattama |
pāthena ca mahāyuddhe sametābhyāmasaṃśayam

सोऽसुरान्दर्शनादेव शक्तो हन्तुं सहानुगान् ।
निवातकवचान्सर्वान्नागानिव महाह्रदे

so'surāndarśanādeva śakto hantuṃ sahānugān |
nivātakavacānsarvānnāgāniva mahāhrade

किंतु नाल्पेन कार्येण प्रबोध्यो मधुसूदनः ।
तेजसः सुमहाराशिः प्रबुद्धः प्रदहेज्जगत्

kiṃtu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ |
tejasaḥ sumahārāśiḥ prabuddhaḥ pradahejjagat

अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने ।
तान्निहत्यरणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान्

ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane |
tānnihatyaraṇe śūraḥ punaryāsyati mānuṣān

भवानस्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम् ।
काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम्

bhavānasmanniyogena yātu tāvanmahītalam |
kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram

सवाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः ।
नोत्कणअठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति

savācyo mama saṃdeśāddharmātmā satyasaṃgaraḥ |
notkaṇaaṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghrameṣyati

नाशुद्बाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे ।
भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम्

nāśudbāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe |
bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum

गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः ।
नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमीयिवान्

gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhurmahāmanāḥ |
nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāramīyivān

भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम

bhavānapi viviktāni tīrthāni manujeśvara |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairdraṣṭumarhatyariṃdama

तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः ।
राज्यं भोक्ष्यसि धर्मेण सुखी विगतकल्मपः

tīrtheṣvāplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ |
rājyaṃ bhokṣyasi dharmeṇa sukhī vigatakalmapaḥ

भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतलम् ।
त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः

bhavāṃścainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītalam |
trātumarhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ

गिरिदुर्गेषु च सदा देशेषु विषमेषु च ।
वसन्ति रासा रौद्रास्तेभ्योरक्षां विधास्यति

giridurgeṣu ca sadā deśeṣu viṣameṣu ca |
vasanti rāsā raudrāstebhyorakṣāṃ vidhāsyati

एवमुक्ते महेन्द्रेण बीभत्सुरपि लोमशम् ।
उवाच प्रयतो वाक्यं रक्षेथाः पाण्डुनन्दनम्

evamukte mahendreṇa bībhatsurapi lomaśam |
uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam

[यथा गुप्तस्त्वया राजा चरेत्तीर्थानि सत्तम ।
दानं दद्याद्यथा चैव तथा कुरु महामुने ॥]

[yathā guptastvayā rājā carettīrthāni sattama |
dānaṃ dadyādyathā caiva tathā kuru mahāmune ||]

तथेति संप्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः ।
कामय्कं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम्

tatheti saṃpratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ |
kāmaykaṃ vanamuddiśya samupāyānmahītalam

ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम् ।
तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम्

dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājamariṃdamam |
tāpasairbhrātṛbhiścaiva sarvataḥ parivāritam