अध्याय 33: राज्य वापस लेने के लिए भीम का युद्ध आग्रह

याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ह्यमर्षणः ।
निश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्

yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno hyamarṣaṇaḥ |
niśvasannupasaṃgamya kruddho rājānamabravīt

राजन्सत्पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम् ।
धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने

rājansatpadavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām |
dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane

नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेण न चौजसा ।
अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन वै

naiva dharmeṇa tadrājyaṃ nārjaveṇa na caujasā |
akṣakūṭamadhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena vai

गोमायुनेव सिंहानां दिर्बलेन बलीयसाम् ।
आमिपं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम्

gomāyuneva siṃhānāṃ dirbalena balīyasām |
āmipaṃ vighasāśena tadvadrājyaṃ hi no hṛtam

धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः ।
अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुःखेन परितप्यसे

dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ |
arthamutsṛjya kiṃ rājanduḥkhena paritapyase

भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् ।
अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना

bhavato'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam |
ahāryamapi śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā

कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः ।
हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते

kuṇīnāmiva bilvāni paṅgūnāmiva dhenavaḥ |
hṛtamaiśvaryamasmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte

भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत

bhavataḥ priyamityevaṃ mahadvyasanamīdṛśam |
dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata

कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् ।
आत्मानं भवतः शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ

karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaśca śātravān |
ātmānaṃ bhavataḥ śāstrairniyamya bharatarṣabha

यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्म हि ।
भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्

yadvayaṃ na tadaivaitāndhārtarāṣṭrānnihanma hi |
bhavataḥ śāstramādāya tannastapati duṣkṛtam

अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः ।
अवीराचरितां राजन्नबलस्थैर्निषेविताम्

athaināmanvavekṣasva mṛgacaryāmivātmanaḥ |
avīrācaritāṃ rājannabalasthairniṣevitām

यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयाः ।
न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ

yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsurnābhimanyurna sṛñjayāḥ |
na cāhamabhinandāmi na ca mādrīsutāvubhau

भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः ।
कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम्

bhavāndharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ |
kaccidrājanna nirvedādāpannaḥ klībajīvikām

दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातकम् ।
अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम्

durmanuṣyā hi nirvedamaphalaṃ sarvaghātakam |
aśaktāḥ śriyamāhartumātmanaḥ kurvate priyam

स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नस्मासु पौरुषम् ।
आनृशंस्यपरो राजन्नात्मार्थमवबुध्यसे

sa bhavāndṛṣṭimāñśaktaḥ paśyannasmāsu pauruṣam |
ānṛśaṃsyaparo rājannātmārthamavabudhyase

अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानहिंसतः ।
अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः

asmānamī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇānahiṃsataḥ |
aśaktāneva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ

तत्रचेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम् ।
सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकांल्लभेमहि

tatracedyudhyamānānāmajihmamanivartinām |
sarvaśo hi vadhaḥ śreyānpretya lokāṃllabhemahi

अधवा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ ।
आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः

adhavā vayamevaitānnihatya bharatarṣabha |
ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ

सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
काङ्खतां विषुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम्

sarvathā kāryametannaḥ svadharmamanutiṣṭhatām |
kāṅkhatāṃ viṣulāṃ kīrti vairaṃ praticikīrṣatām

आत्मार्थं युध्यमानानां जीविते कृत्यलक्षणे ।
अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा

ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ jīvite kṛtyalakṣaṇe |
anyairapi hṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā

कर्शनार्थो हि यो धर्मो विप्राणामात्मनस्तथा ।
व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुवर्त्मतत्

karśanārtho hi yo dharmo viprāṇāmātmanastathā |
vyasanaṃ nāma tadrājanna dharmaḥ sa kuvartmatat

सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम् ।
जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा

sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam |
jahatastāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā

यस्य धर्मो हि धर्मार्थँ क्लेशभाङ्ग स पण्डितः ।
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव

yasya dharmo hi dharmārtham̐ kleśabhāṅga sa paṇḍitaḥ |
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhāmiva

यस्य चार्थार्थ एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ।
रक्ष्यते भृतकः पुण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः

yasya cārthārtha evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ |
rakṣyate bhṛtakaḥ puṇyaṃ yathā syāttādṛgeva saḥ

अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः

ativelaṃ hi yo'rthārthī netarāvanutiṣṭhati |
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ

सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते

satataṃ yaśca kāmārthī netarāvanutiṣṭhati |
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate

तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ।
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये

tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam |
kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye

तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमान्द्यन्ति पण्डिताः ।
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा

tasmāddharmārthayornityaṃ na pramāndyanti paṇḍitāḥ |
prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇiryathā

सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः ।
इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा

sarvathā dharmamūlo'rtho dharmaścārthaparigrahaḥ |
itaretarayornītau viddhi meghodadhī yathā

द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते

dravyārthasparśasaṃyoge yā prītirupajāyate |
sa kāmaścittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya dṛśyate

अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममिच्छति ।
अर्थमिच्छति कामार्थीन कामादन्यमिच्छति

arthārthī puruṣo rājanbṛhantaṃ dharmamicchati |
arthamicchati kāmārthīna kāmādanyamicchati

न हि कामेन कामोऽन्यः सिध्यते फलमेव तत् ।
उषयोगात्फलस्यैव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः

na hi kāmena kāmo'nyaḥ sidhyate phalameva tat |
uṣayogātphalasyaiva kāṣṭhādbhasmeva paṇḍitaḥ

इमाञ्शकुनकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा ।
एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसनम्

imāñśakunakānrājanhanti vaitaṃsiko yathā |
etadrūpamadharmasya bhūteṣu ca vihiṃsanam

कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्ति ।
स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेहैच दुर्मतिः

kāmāllobhācca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśti |
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya cehaica durmatiḥ

व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः ।
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्

vyaktaṃ te vidito rājannartho dravyaparigrahaḥ |
prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm

तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा ।
अनर्थ इति मन्यन्ते सोयमस्मासु वर्तते

tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā |
anartha iti manyante soyamasmāsu vartate

इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते

indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca |
vipaye vartamānānāṃ yā prītirupajāyate

स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् ।
एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च

sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalamuttamam |
evameva pṛthagdṛṣṭvā dharmārthau kāmameva ca

न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः ।
न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा

na dharmapara eva syānna cārthaparamo naraḥ |
na kāmaparamo vā syātsarvānseveta sarvadā

धर्मं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ।
अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः

dharmaṃ pūrve dhanaṃ madhye jaghanye kāmamācaret |
ahanyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ

कामं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् ।
वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः

kāmaṃ pūrve dhanaṃ madhye jaghanye dharmamācaret |
vayasyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ

धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतांवर ।
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः

dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvadvadatāṃvara |
vibhajya kāle kālajñaḥ sarvānseveta paṇḍitaḥ

मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम् ।
प्राप्तिं वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन

mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājansukhārthinām |
prāptiṃ vā buddhimāsthāya sopāyāṃ kurunandana

तद्वाऽऽशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम् ।
जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः

tadvā''śu kriyatāṃ rājanprāptirvāpyadhigamyatām |
jīvitaṃ hyāturasyeva duḥkhamantaravartinaḥ

विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते ।
जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्

viditaścaiva me dharmaḥ satataṃ caritaśca te |
jānantastvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām

दानं यज्ञाः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् ।
एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेंह च

dānaṃ yajñāḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇamārjavam |
eṣa dharmaḥ paro rājanphalavānpretya ceṃha ca

एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निपेवितुम् ।
अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीनरे

eṣa nārthavihīnena śakyo rājannipevitum |
akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syuryadyapīnare

धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते ।
धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम्

dharmamūlaṃ jagadrājannānyaddharmādviśiṣyate |
dharmaścārthena mahatā śakyo rājanniṣevitum

न चार्थो भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित् ।
वेत्तुं शक्यस्तथा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना

na cārtho bhaikṣyacaryeṇa nāpi klaibyena karhicit |
vettuṃ śakyastathā rājankevalaṃ dharmabuddhinā

प्रतिष्द्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः ।
तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ

pratiṣddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ |
tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha

भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ।
क्षत्रियस् विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्

bhaikṣyacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā |
kṣatriyas viśeṣeṇa dharmastu balamaurasam

स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून्समागतान् ।
धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय

svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūnsamāgatān |
dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya

उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि

udārameva vidvāṃso dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ |
udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātumarhasi

अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान् ।
क्रूरकर्माऽभिजातोसि यस्मादुद्विजते जनः

anubudhyasva rājendra vettha dharmānsanātanān |
krūrakarmā'bhijātosi yasmādudvijate janaḥ

प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम् ।
एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः

prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam |
eṣa te vihito rājandhātrā dharmaḥ sanātanaḥ

तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि ।
स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते

tasmādvicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi |
svadharmāddhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate

स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ।
वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत्

sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ |
vīryamāsthāya kauravya dhuramudvaha dhuryavat

न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन ।
पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम्

na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaścana |
pārthivo vyajayadrājanna bhūtiṃ na punaḥ śriyam

जिह्वां दत्ता बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ।
निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः

jihvāṃ dattā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām |
nikṛtyā labhate rājyamāhāramiva śalyakaḥ

भ्रातर पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः ।
निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ

bhrātara pūrvajātāśca susamṛddhāśca sarvaśaḥ |
nikṛtyā nirjitā devairasurāḥ pāṇḍavarṣabha

एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते ।
जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितान्

evaṃ balavataḥ sarvamiti buddhvā mahīpate |
jahi śatrūnmahābāho parāṃ nikṛtimāsthitān

न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः ।
भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः

na hyarjunasamaḥ kaścidyudhi yoddhā dhanurdharaḥ |
bhavitā vā pumānkaścinmatsamo vā gadādharaḥ

सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्वस्थो भव पाण्डव

satvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi |
na pramāṇena notsāhātsatvastho bhava pāṇḍava

सत्वं हि मूलमर्थस् यवितथं यदतोऽन्यथा ।
न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेन हैमनी

satvaṃ hi mūlamarthas yavitathaṃ yadato'nyathā |
na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyena haimanī

अर्थत्यागोऽपि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता ।
बीजौपम्यन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः

arthatyāgo'pi kāryaḥ syādarthaṃ śreyāṃsamicchatā |
bījaupamyana kaunteya mā te bhūdatra saṃśayaḥ

अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लब्धो महोदयः ।
न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयनं हि तत्

arthena tu samo'nartho yatra labdho mahodayaḥ |
na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyanaṃ hi tat

एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाऽल्पकं नरः ।
बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम्

evameva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvā'lpakaṃ naraḥ |
bṛhantaṃ dharmamāpnoti sa buddha iti niścitam

अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डितः
भिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे

amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrairbhindanti paṇḍitaḥ
bhinnairmitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe

सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः

satvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi |
nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ

सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि ।
अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव

sarvathā saṃhataireva durbalairbalavānapi |
amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarairiva

यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः ।
हन्ति चैव तथैव त्वं सदृशः सवितुर्भव

yathā rājanprajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ |
hanti caiva tathaiva tvaṃ sadṛśaḥ saviturbhava

एतच्चापि तपो पाजन्पुराणमिति नः श्रुतम् ।
विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः

etaccāpi tapo pājanpurāṇamiti naḥ śrutam |
vidhinā pālanaṃ bhūmeryatkṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ

न तथा तपसा राजँल्लोकान्प्राप्नोति क्षत्रियः ।
यथा सृष्टेन युद्धेन विजयेनेतरेण वा

na tathā tapasā rājam̐llokānprāpnoti kṣatriyaḥ |
yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā

अपेयात्किल भा सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथा ।
इतिलोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतोव्यथाम्

apeyātkila bhā sūryāllakṣmīścandramasastathā |
itiloko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavatovyathām

भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य च ।
कथयन्त्यः परिषदः पृथग्राजन्समागताः

bhavataśca praśaṃsābhirnindābhiritarasya ca |
kathayantyaḥ pariṣadaḥ pṛthagrājansamāgatāḥ

इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणाः कुरवश्च ते ।
समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसन्धताम्

idamabhyadhikaṃ rājanbrāhmaṇāḥ kuravaśca te |
sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasandhatām

यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि ।
अनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात्

yanna mohānna kārpaṇyānna lobhānna bhayādapi |
anṛtaṃ kiṃciduktaṃ te na kāmānnārthakāraṇāt

यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमवाप्नुवन् ।
सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

yadenaḥ kurute kiṃcidrājā bhūmimavāpnuvan |
sarvaṃ tannudate paścādyajñairvipuladakṣiṇaiḥ

ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशः ।
मुच्यते वीर पापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः

brāhmaṇebhyo dadadgrāmāngāśca rājansahasraśaḥ |
mucyate vīra pāpebhyastamobhya iva candramāḥ

पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन ।
सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर

paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana |
savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira

श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा ।
सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा

śvadṛtau kṣīramāsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā |
satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā

इतिलोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत ।
अपि चैताः स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमधिकुर्वते

itiloke nirvacanaṃ puraścarati bhārata |
api caitāḥ striyo bālāḥ svādhyāyamadhikurvate

इमामवस्थां च गते सहास्माभिररिंदम् ।
हन्त नष्टाः स्म सर्वे वै भवतोपद्रवे सति

imāmavasthāṃ ca gate sahāsmābhirariṃdam |
hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati

स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् ।
त्वरमाणोऽभिनिर्यातु विप्रेभ्योऽर्थविभावकः

sa bhavānrathamāsthāya sarvopakaraṇānvitam |
tvaramāṇo'bhiniryātu viprebhyo'rthavibhāvakaḥ

वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम् ।
अस्त्रविद्भिः परिवृतोभ्रातृभिर्दृढधन्विभिः

vācayitvā dvijaśreṣṭhānadyaiva gajasāhvayam |
astravidbhiḥ parivṛtobhrātṛbhirdṛḍhadhanvibhiḥ

आशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा ।
अमित्रांस्तेजसा मृद्गन्नसुरानिव वृत्रहा ।
श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल

āśīviṣasamairvīrairmarudbhiriva vṛtrahā |
amitrāṃstejasā mṛdgannasurāniva vṛtrahā |
śriyamādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrānmahābala

न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् ।
स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत्

na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām |
sparśamāśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaścana saṃsahet

न स वीरो न मातङ्गो न च सोऽश्वोस्ति भारत ।
यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे

na sa vīro na mātaṅgo na ca so'śvosti bhārata |
yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge

सृञ्जयैः सहकैकेयैर्वृष्णीनां वृषभेण च ।
कथंस्विद्युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्नुयामहे

sṛñjayaiḥ sahakaikeyairvṛṣṇīnāṃ vṛṣabheṇa ca |
kathaṃsvidyudhi kaunteya na rājyaṃ prāpnuyāmahe

शत्रुहस्तगतां राजन्कथंस्विन्नाहरेर्महीम् ।
इह यत्नमुपाहृत्य बलेन महताऽन्वितः

śatruhastagatāṃ rājankathaṃsvinnāharermahīm |
iha yatnamupāhṛtya balena mahatā'nvitaḥ