अध्याय 34: युधिष्ठिर का अपनी प्रतिज्ञा पर अडिग रहना

स एवमुक्तस्तु महानुभावः
सत्यव्रतो भीमसेनेन राजा ।
अजातशत्रुस्तदनन्तरं वै
धैर्यान्वितो वाक्यमिदं बभाषे

sa evamuktastu mahānubhāvaḥ
satyavrato bhīmasenena rājā |
ajātaśatrustadanantaraṃ vai
dhairyānvito vākyamidaṃ babhāṣe

असंशयं भारत सत्यमेत-
द्यन्मां तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि ।
न त्वां विगर्हे प्रतिकूलमेत-
न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात्

asaṃśayaṃ bhārata satyameta-
dyanmāṃ tudanvākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi |
na tvāṃ vigarhe pratikūlameta-
nmamānayāddhi vyasanaṃ va āgāt

अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन्
राज्यंसराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् ।
तन्मां शठः कितव प्रत्यदेवी-
त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः

ahaṃ hyakṣānanvapadyaṃ jihīrṣan
rājyaṃsarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt |
tanmāṃ śaṭhaḥ kitava pratyadevī-
tsuyodhanārthaṃ subalasya putraḥ

महामायः शकुनिः पार्वतीयः
सभामध्ये प्रवपन्नक्षपूगान् ।
अमायिनं मायया प्रत्यजैषी-
त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन

mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ
sabhāmadhye pravapannakṣapūgān |
amāyinaṃ māyayā pratyajaiṣī-
ttato'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena

अक्षांश्च दृष्ट्वा शकुनेर्यथावत्
कामानुकूलानयुजो युजश्च ।
शक्यो नियन्तुमभविष्यदात्मा
मन्युस्तु हन्यात्पुरुषस्य धैर्यम्

akṣāṃśca dṛṣṭvā śakuneryathāvat
kāmānukūlānayujo yujaśca |
śakyo niyantumabhaviṣyadātmā
manyustu hanyātpuruṣasya dhairyam

यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण
मानेन वीर्येण च तात नद्धः ।
न ते वाचो भीमसेनाभ्यसूये
मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत्

yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa
mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ |
na te vāco bhīmasenābhyasūye
manye tathā tadbhavitavyamāsīt

स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो
न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन् ।
दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन
यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः

sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro
nyapātayadvyasane rājyamicchan |
dāsyaṃ ca no'gamayadbhīmasena
yatrābhavaccharaṇaṃ draupadī naḥ

त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च
पुनर्द्यूतायागतास्तां सभां नः ।
यन्माऽब्हवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र
एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम्

tvaṃ cāpi tadvettha dhanaṃjayaśca
punardyūtāyāgatāstāṃ sabhāṃ naḥ |
yanmā'bhavīddhṛtarāṣṭrasya putra
ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam

वने समा द्वादश राजपुत्र
यथाकामं विदितमजातशत्रो ।
अथापरं चाविदितश्चरेथाः
सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मरूपः

vane samā dvādaśa rājaputra
yathākāmaṃ viditamajātaśatro |
athāparaṃ cāviditaścarethāḥ
sarvaiḥ saha bhrātṛbhiśchadmarūpaḥ

त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त-
मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराश्च ।
अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्तथात्वं
निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ

tvāṃ cecchrutvā tāta tathā caranta-
mavabhotsyante bhāratānāṃ carāśca |
anyāṃścarethāstāvato'bdāṃstathātvaṃ
niścitya tatpratijānīhi pārtha

चरैश्चेन्नो विदितः कालमेतं
युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान् ।
ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह
तवैव ता भारत पञ्च नद्यः

caraiścenno viditaḥ kālametaṃ
yukto rājanmohayitvā madīyān |
bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha
tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ

वयं चैतद्भारत सर्व एव
त्वया जिताः कालमपास्य भोगान् ।
चरेम इत्याह पुरा स राजा
मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति

vayaṃ caitadbhārata sarva eva
tvayā jitāḥ kālamapāsya bhogān |
carema ityāha purā sa rājā
madhye kurūṇāṃ sa mayoktastatheti

तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं
यस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश् सर्वे ।
इत्थं तु देशाननुसंचरामो
वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः

tatra dyūtamabhavanno jaghanyaṃ
yasmiñjitāḥ pravrajitāś sarve |
itthaṃ tu deśānanusaṃcarāmo
vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ

सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छत्
भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत् ।
उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान्
येचास्य केचिद्वशमन्वगच्छन्

suyodhanaścāpi na śāntimicchat
bhūyaḥ sa manyorvaśamanvagacchat |
udyojayāmāsa kurūṃśca sarvān
yecāsya kecidvaśamanvagacchan

तां सिद्धिमास्थाय सतां सकाशे
को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः ।
आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो
यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत्

tāṃ siddhimāsthāya satāṃ sakāśe
ko nāma jahyādiha rājyahetoḥ |
āryasya manye maraṇādgarīyo
yaddharmamutkramya mahīṃ praśāset

तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो
यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः ।
बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन
किं दुष्कृतंभीम तदाऽभविष्यत्

tadaiva cedvīrakarmākariṣyo
yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ |
bāhū didhakṣanvāritaḥ phalgunena
kiṃ duṣkṛtaṃbhīma tadā'bhaviṣyat

प्रागेव चैवं समयक्रियायाः
किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः ।
प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्यपश्चात्
किं मामिदानीमतिवेलमात्थ

prāgeva caivaṃ samayakriyāyāḥ
kiṃ nābravīḥ pauruṣamāvidānaḥ |
prāptaṃ tu kālaṃ tvabhipadyapaścāt
kiṃ māmidānīmativelamāttha

भूयोपि दुःखं मम भीमसेन
दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा ।
यद्याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां
संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम

bhūyopi duḥkhaṃ mama bhīmasena
dūye viṣasyeva rasaṃ hi pītvā |
yadyājñasenīṃ parikliśyamānāṃ
saṃdṛśya tatkṣāntamiti sma bhīma

न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर
कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये ।
कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयाय
पाकं फलानामिव बीजवापः

na tvadya śakyaṃ bharatapravīra
kṛtvā yaduktaṃ kuruvīramadhye |
kālaṃ pratīkṣasva sukhodayāya
pākaṃ phalānāmiva bījavāpaḥ

यदा हि पूर्वं निकृतोनिकृन्ते-
द्वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा ।
महागुणं हरति हि पौरुषेण
तदा वीरो जीवति जीवलोके

yadā hi pūrvaṃ nikṛtonikṛnte-
dvairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā |
mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa
tadā vīro jīvati jīvaloke

श्रियं च लोके लभते समग्रां
मन्ये चास्मै शत्रवः सन्नमन्ते ।
मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते
देवा इवेनद्‌रमुपजीवन्ति चैनम्

śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ
manye cāsmai śatravaḥ sannamante |
mitrāṇi cainamatirāgādbhajante
devā ivenad‌ramupajīvanti cainam

मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां
वृणे सत्यममृतीज्जीविताच्च ।
राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च
सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति

mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ
vṛṇe satyamamṛtījjīvitācca |
rājyaṃ ca putrāśca yaśo dhanaṃ ca
sarvaṃ na satyasya kalāmupaiti