अध्याय 32: द्रौपदी का पुरुषार्थ पर उपदेश

नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्

nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃcana |
īśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim

आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे

ārtā'haṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhārata |
bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstvaṃ nibodha me

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः

karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana |
akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ

आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर

āmātṛstanyapānācca yāvacchayyopasarpaṇam |
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च

jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha |
icchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्

utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhārata |
pratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam

पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः

paśyantaḥ svaṃ samutthānamupajīvanti jantaraḥ |
api dhātā vidhātā ca yathā'yamudake bakaḥ

[अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥]

[akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ svānna hi kācana |
tadevābhiprapadyeta na vihanyātkadācana ||]

स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां

svakarma kuru māhāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ |
kṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre sosti nāsti vāṃ

तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि

tasya cāpi bhavetkārvaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā |
bhakṣyamāṇo dyanāvāṣaḥ kṣīyeta himavānapi

उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
[तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥]

utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi |
[tathā hyetā na vardherankarma cedaphalaṃ bhavet ||]

दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन

dṛṣṭvā'pica phalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān |
nānyathā hyapi jānanti vṛttiṃ lokāḥ kathaṃcana

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते

yaśca diṣṭaparo loke yaścāpi haṭhavādakaḥ |
ubhāvapi śaṭhāvetau karmabuddhiḥ praśasyate

यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके

yo hi diṣṭamupāsīta nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapan |
avasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivodake

तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः

tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt |
āsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ

अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्

akasmādiha yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ |
taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit

वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्

vaścāpi kaśritpuruṣo diṣṭaṃ nāma bhajatyuta |
daivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam

यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम्

yattāvaskarmaṇā kiṃcitphalamāpnoti pūruṣaḥ |
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti śrutam

स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम

svabhāvataḥ pravṛtto yaḥ prāpnotyarthaṃ na kāraṇāt |
tatsvabhāvātprakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम्

evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā |
yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇām

धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम्

dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥ |
vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakataṃ nṛṇām

यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्

yaddhi yaḥ puruṣaḥ kiṃcitkurute vai śubhāśubham |
taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam

कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः

kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi |
sa yathā prerayatyenaṃ tathā'yaṃ kurute'vaśaḥ

तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि

teṣuteṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ |
sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi

मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम्

manasā'rthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā |
buddhipūrvaṃ svayaṃ vīra puruṣastatra kāraṇam

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी

saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha |
agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये

tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥ |
evaṃ dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye

ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः

tataḥ pravartate paścātkāraṇeṣvasva siddhaye |
tāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते

kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu svanuṣṭhitam |
idaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate

इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम्

iṣṭāpūrttaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet |
puruṣaḥ karmasādhyeṣu svāccedayamakāraṇam

कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह

kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate |
asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha

सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते

sarvameva haṭhenaike daivenaike vadantyuta |
puṃsaḥ prayatnajaṃ keciddaivametadviśiṣyate

न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः

na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare |
asti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ

दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः

dṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya saṃtatiḥ |
kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmataḥ

पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः

puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam |
kuśalāḥ pratijānanti ye vai tattvavidojanāḥ

तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन

tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥ |
yadi na svānana bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana

यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम्

yaṃyamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ |
tattatsaphalameva syādyadi na syātpurā kṛtam

त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते

tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ |
tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te

कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति

kartavyameva karmeti manoreṣa viniścayaḥ |
ekāntena hyanīho'yaṃ vartate'smāsu saṃprati

कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्

kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhira |
ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit

असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते

asaṃbhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate |
kṛtekarmaṇi rājendra tathā'nṛṇyamavāpnute

अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते

alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naram |
niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute

अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित्

anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ gṛṇantyāmuktasaśaṃyāḥ |
dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayāḥ kvacit

एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते

ekānte nahyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāṃpratam |
sa tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite

अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि

athavā'siddhireva syānmahimā tu tadeva te |
vṛkodarasya bībhatsorbhātrośca yamayorapi

अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम्

anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥ |
viprakarṣeṇa buddhyeta kṛtakarmā yathā phalam

पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्

pṛthivīṃ lāṅgaleneha kṛṣṭvā bījaṃ vapatyuta |
āste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam

वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया

vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥ |
yadanyaḥ puruṣaḥ kuryāttatkṛtaṃ saphalaṃ mayā

तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत्

taccedaṃ phalamasmākamaparādho na me kvacit |
iti dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatragarhayet

कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः

kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhārata |
nirvedo nātra gantavyo dvāvantau yasya karmaṇaḥ

सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति

siddhirvā'pyathavā'siddhirapravṛttirato'nyathā |
bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati

गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित्

guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva ca |
anārambhe hi na phalaṃ na guṇo dṛśyate kvacit

देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम्

deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svastisiddhaye |
yunakti medhayā dhīro yathāyogaṃ yathābalam

अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः

apyupāyena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ

यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत्

yatradhīmānavekṣeta śreyāsaṃ bahubhirguṇaiḥ |
sāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet

व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः

vyasanaṃ nābhikāṅkṣetta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira |
api sindhorgirervā'pi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ

उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च

utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇe |
ānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca

न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना

na tvevātmā'vamantavyaḥ puruṣeṇa kadācana |
na hyātmaparibhūtas bhūtirbhavati śobhanā

एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः

evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhārata |
citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgaśaḥ

ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ

brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitam |
sarvaṃ cārthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे

nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṛnme'grāhayanpurā |
teṣāṃ sakāśādaśrauṣamahametāṃ tadā gṛhe

स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर

sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayan |
śuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira