अध्याय 31: धर्म पर संशय के विरुद्ध युधिष्ठिर की चेतावनी

वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः ।
उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे

valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ |
uktaṃ tacchrutamasmābhirnāstikyaṃ tu prabhāṣase

नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत ।
ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत

nāhaṃ dharmaphalākāṅkṣī rājaputri carāmbhuta |
dadāmi deyamityeva yaje yaṣṭavyamityuta

अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत्

astu vā'tra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat |
gṛhe nivasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat

धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च

dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt |
āgamānanatikramya satāṃ vṛttamavekṣya ca

धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ।
[धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्]

dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam |
[dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām]

न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति ।
यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः

na dharmaphalamāpnoti yo dharmaṃ dogdhumicchati |
yaścainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyātpāpacetanaḥ

अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः ।
धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः

ativādānmadāccaiva mā dharmamabhiśaṅkathāḥ |
dharmātiśaṅkī puruṣastiryaggatiparāyaṇaḥ

धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः ।
वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात्

dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā durbalātmanaḥ |
vedācchūdra ivāpeyātsa lokādajarāmarāt

वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि ।
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः

vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto manasvini |
sthavireṣu sa yoktavyo rājabhirdharmacāribhiḥ

पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते ।
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते

pāpīyānsa hi śūdrebhyastaskarebhyo viśiṣyate |
śāstrātigo mandabuddhiryo dharmamatiśaṅkate

प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः ।
मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता

pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣirgacchanmahātapāḥ |
mārkaṇḍeyo'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitā

व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः ।
अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः

vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ |
anye ca ṛṣayaḥ sarve dharmeṇaiva sucetasaḥ

प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् ।
शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः

pratyakṣaṃ paśyasi hyetāndivyayogasamanvitān |
śāpānugrahaṇe śaktāndevebhyo'pi garīyasaḥ

एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे ।
कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः

ete hi dharmamevādau varṇayanti sadā'nadhe |
kartavyamamaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ

अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च ।
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च

ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmameva ca |
rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitumeva ca

उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान् ।
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति

unmattānmanyate bālaḥ sarvānāgataniścayān |
dharmātiśaṅkī nānyasminpramāṇamadhigacchati

इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् ।
एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति

indriyaprītisaṃbaddhaṃ yadidaṃ lokasākṣikam |
etāvanmanyate bālo mohamanyatra gacchati

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते ।
ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते

prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmamatiśaṅkate |
dhyāyansa kṛpaṇaḥ pāpo na lokānpratipadyate

प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः ।
कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते

pramāṇāddhi nivṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ |
kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate

आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन् ।
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति

ārṣaṃ pramāṇamutkrāmya dharmaṃ na pratipālayan |
sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati

यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते ।
अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते

yastu nityaṃ kṛtamatirdharmamevābhipadyate |
aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so'mutrānantyamaśnute

यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि ।
न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः

yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syācchiṣṭācāraśca bhāmini |
na vai tasya paro loko nāyamastīti niścayaḥ

शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मास्मातिशङ्कथाः ।
पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः

śiṣṭairācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe māsmātiśaṅkathāḥ |
purāṇamṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ

धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् ।
सैवः नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः

dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām |
saivaḥ nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāramicchataḥ

अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः ।
अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते

aphalo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ |
apratiṣṭhe tamasyetajjaganmajjedanindite

निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् ।
विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं कंचिदाप्नुयुः

nirvāṇaṃ nādhigaccheyurjīveyuḥ paśujīvikām |
vighātenaiva yujyeyurna cārthaṃ kaṃcidāpnuyuḥ

तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै

tapaśca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca |
dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai

नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरेऽपि च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै

nācariṣyanpare dharmaṃ pare paratare'pi ca |
dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai

ऋषयस्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः

ṛṣayascaiva devāśca gandharvāsurarākṣasāḥ |
īśvarāḥ kasya hetoste careyurdharmamādṛtāḥ

फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि स्थितम् ।
धर्मं तेऽव्यचरन्कृष्णे स हि धर्म सनातनः

phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi sthitam |
dharmaṃ te'vyacarankṛṣṇe sa hi dharma sanātanaḥ

स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते ।
दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा

sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo'phala ucyate |
dṛśyante'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā

त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् ।
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्

tvayyetadvai vijānīhi janma kṛṣṇe yathāśrutam |
vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते ।
कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति

etāvadeva paryāptamupamānaṃ śucismite |
karmaṇāṃ phalamastīti dhīro'lpenāpi tuṣyati

बहुनाऽपि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः ।
तेषां न ध्मजं किंचित्प्रेत्य कर्मास्ति शर्म वा

bahunā'pi hyavidvāṃso naiva tuṣyantyabuddhayaḥ |
teṣāṃ na dhmajaṃ kiṃcitpretya karmāsti śarma vā

कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः ।
प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि

karmaṇāmuta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ |
prabhavaścāpyayaścaiva devaguhyāni bhāmini

नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः ।
[अपि कल्पसहस्रेण न च श्रेयोऽधिगच्छति ॥]

naitāni veda yaḥ kaścinmuhyantyatra prajā imāḥ |
[api kalpasahasreṇa na ca śreyo'dhigacchati ||]

रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ।
कृशाङ्गाः सुब्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्विषाः ।
प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः

rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ |
kṛśāṅgāḥ subratāścaiva tapasā dagdhakilviṣāḥ |
prasannairmānasairyuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ

न फलादर्सनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः ।
यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानमूयता

na phalādarsanāddharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ |
yaṣṭavyaṃ ca prayatnena dātavyaṃ cānamūyatā

कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशासनम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद काश्यपः

karmaṇāṃ phalamastīha tathaitaddharmaśāsanam |
brahmā provāca putrāṇāṃ yadṛṣirveda kāśyapaḥ

तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।
विमृश्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज

tasmātte saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu |
vimṛśya sarvamastīti nāstikyaṃ bhāvamutsṛja

ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप ।
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी

īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā ca vai kṣipa |
śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te'bhūdbuddhirīdṛśī

यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् ।
उत्तमां देवतां कृष्णे मातिवोचः कथंचन

yasya prasādāttadbhakto martyo gacchatyamartyatām |
uttamāṃ devatāṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃcana