अध्याय 301: सूर्यदेव स्वप्न में कर्ण को चेताते हैं

यत्तत्तदा महद्ब्रह्मँल्लोमशो वाक्यमब्रवीत् ।
इन्द्रस्य वचनादेव पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम्

yattattadā mahadbrahmam̐llomaśo vākyamabravīt |
indrasya vacanādeva pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram

यच्चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे क्वचित् ।
तच्चाप्यपहरिष्यामि धनंजय इतो गते

yaccāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kvacit |
taccāpyapahariṣyāmi dhanaṃjaya ito gate

किंनु रतज्जपतांश्रेष्ठ कर्णं प्रति महद्भयम् ।
आसीन्न च स धर्मात्मा कथयामास कस्यचित्

kiṃnu ratajjapatāṃśreṣṭha karṇaṃ prati mahadbhayam |
āsīnna ca sa dharmātmā kathayāmāsa kasyacit

अहं ते राजशार्दूल कथयामि कथामिमाम् ।
पृच्छतो भरतश्रेष्ठ शुश्रूषस्व गिरं मम

ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathāmimām |
pṛcchato bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama

द्वादशे समतिक्रान्ते वर्षे प्राप्ते त्रयोदशे ।
पाण्डूनां हितकृच्छक्रः कर्णं भिक्षितुमुद्यतः

dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe |
pāṇḍūnāṃ hitakṛcchakraḥ karṇaṃ bhikṣitumudyataḥ

अभिप्रायमथो ज्ञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः ।
कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णमुपागतः

abhiprāyamatho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ |
kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇamupāgataḥ

महार्हे शयने वीरं स्पर्द्ध्यास्तरणसंवृते ।
शयानमतिविश्वस्तं ब्रह्मण्यं सत्यवादिनम्

mahārhe śayane vīraṃ sparddhyāstaraṇasaṃvṛte |
śayānamativiśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam

स्वप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयामास रश्मिवान् ।
कृपया परयाऽऽविष्टः पुत्रस्नेहाच्च भारत

svapnānte niśi rājendra darśayāmāsa raśmivān |
kṛpayā parayā''viṣṭaḥ putrasnehācca bhārata

ब्राह्मणो वेदविद्भूत्वा सूर्यो योगर्द्धिरूपवान् ।
हितार्थमब्रवीत्कर्णं सान्त्वपूर्वमिदं वचः

brāhmaṇo vedavidbhūtvā sūryo yogarddhirūpavān |
hitārthamabravītkarṇaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

कर्ण मद्वचनं तात शृणु सत्यभृतांवर ।
ब्रुवतोऽद्य महाबाहो सौहृदात्परमं हितम्

karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃvara |
bruvato'dya mahābāho sauhṛdātparamaṃ hitam

उपायास्यति शक्रस्त्वां पाण्डवानां हितेप्सया ।
ब्राह्मणच्छद्मना कर्ण कुण्डलोपजिहीर्षया

upāyāsyati śakrastvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
brāhmaṇacchadmanā karṇa kuṇḍalopajihīrṣayā

विदितं तेन शीलं ते सर्वस्य जगतस्तथा ।
यथा त्वं भिक्षितः सद्भिर्ददास्येव न याचसे

viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatastathā |
yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhirdadāsyeva na yācase

त्वं हि तात ददास्येव ब्राह्मणेभ्यः प्रयाचितम् ।
वित्तं यच्चान्यदप्याहुर्न प्रत्याख्यासि कस्यचित्

tvaṃ hi tāta dadāsyeva brāhmaṇebhyaḥ prayācitam |
vittaṃ yaccānyadapyāhurna pratyākhyāsi kasyacit

त्वां तु चैवंविधं ज्ञात्वा स्वयं वै पाकशासनः ।
आगन्ता रकुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम्

tvāṃ tu caivaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ |
āgantā rakuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum

तस्मै प्रयाचमानाय न देये कुण्डले त्वया ।
अनुनेयः परं शक्त्या श्रेय एतद्धि ते परम्

tasmai prayācamānāya na deye kuṇḍale tvayā |
anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etaddhi te param

कुण्डलार्थेऽब्रुवंस्तात कारणैर्बहुभिस्त्वया ।
अन्यैर्बहुविधैर्वित्तैः सन्निवार्यः पुनःपुनः

kuṇḍalārthe'bruvaṃstāta kāraṇairbahubhistvayā |
anyairbahuvidhairvittaiḥ sannivāryaḥ punaḥpunaḥ

रत्नैः स्त्रीभिस्तथा गोभिर्धनैर्बहुविधैरपि ।
निदर्शनैश्च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरंदरः

ratnaiḥ strībhistathā gobhirdhanairbahuvidhairapi |
nidarśanaiśca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ

यदि दास्यसि कर्ण त्वं सहजे कुण्डले शुभे ।
आयुषः प्रक्षयं गत्वा मृत्योर्वशमुपैष्यसि

yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe |
āyuṣaḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyorvaśamupaiṣyasi

कवचेन समायुक्तः कुण्डलाभ्यां च मानद ।
अवध्यस्त्वं रणेऽरीणामिति विद्धि वचो मम

kavacena samāyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada |
avadhyastvaṃ raṇe'rīṇāmiti viddhi vaco mama

अमृतादुत्थितं ह्येतदुभयं रत्नसंमितम् ।
तस्माद्रक्ष्यं त्वया कर्ण जीवितं चेत्प्रियं तव

amṛtādutthitaṃ hyetadubhayaṃ ratnasaṃmitam |
tasmādrakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cetpriyaṃ tava

को मामेवं भवान्प्राह दर्शयन्सौहृदं परम् ।
कामया भगवन्ब्रूहि को भवान्द्विजवेषधृक्

ko māmevaṃ bhavānprāha darśayansauhṛdaṃ param |
kāmayā bhagavanbrūhi ko bhavāndvijaveṣadhṛk

अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात्त्वां निदर्शये ।
कुरुष्वैतद्वयो मे त्वमेतच्छ्रेयः परं हि ते

ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāttvāṃ nidarśaye |
kuruṣvaitadvayo me tvametacchreyaḥ paraṃ hi te

श्रेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गोपतिः प्रभुः ।
प्रवक्ताऽद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचो मम

śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ |
pravaktā'dya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama

प्रसादये त्वां वरदं प्रणयाच्च ब्रवीम्यहम् ।
न निवार्यो व्रतादस्मादहं यद्यस्मि ते प्रियः

prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayācca bravīmyaham |
na nivāryo vratādasmādahaṃ yadyasmi te priyaḥ

व्रतं वै मम लोकोऽयं वेत्ति कृत्स्नं विभावसो ।
यथाऽहं द्विजमुख्येभ्यो दद्यां प्राणानपिध्रुवम्

vrataṃ vai mama loko'yaṃ vetti kṛtsnaṃ vibhāvaso |
yathā'haṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇānapidhruvam

यद्यागच्छति मां शक्रो ब्राह्मणच्छद्मना वृतः ।
हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरोत्तम भिक्षितुम्

yadyāgacchati māṃ śakro brāhmaṇacchadmanā vṛtaḥ |
hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum

दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चोत्तमम् ।
न मे कीर्तिः प्रणश्येत त्रिषु लोकेषु विश्रुता

dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam |
na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā

मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं प्राणरक्षणम् ।
युक्तं हि यशसा युक्तं मरणं लोकसंमतम्

madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam |
yuktaṃ hi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam

सोहमिन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा ।
यदि मां बलवृत्रघ्नो भिक्षार्थमुपयास्यति

sohamindrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā |
yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārthamupayāsyati

हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे प्रयाचितुम् ।
तन्मे कीर्तिकरं लोके तस्याकीर्तिर्भविष्यति

hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum |
tanme kīrtikaraṃ loke tasyākīrtirbhaviṣyati

वृणोमि कीर्तिं लोके हि जीवितेनापि भानुमन् ।
कीर्तिमानश्नुते स्वर्गं हीनकीर्तिस्तु नश्यति

vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman |
kīrtimānaśnute svargaṃ hīnakīrtistu naśyati

कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत् ।
अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोपि शरीरिणः

kīrtirhi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat |
akīrtirjīvitaṃ hanti jīvatopi śarīriṇaḥ

अयंपुराणः श्लोको हि स्वयं गीतो विभावसो ।
धात्रा लोकेश्वर यथा कीर्तिरायुर्नरस्य ह

ayaṃpurāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso |
dhātrā lokeśvara yathā kīrtirāyurnarasya ha

पुरुषस्य परे लोके कीर्तिरेव परायणम् ।
इह लोके विशुद्धा च कीर्तिरायुर्विवर्धनी

puruṣasya pare loke kīrtireva parāyaṇam |
iha loke viśuddhā ca kīrtirāyurvivardhanī

सोहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् ।
दत्त्वा च विधिवद्दानं ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि

sohaṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm |
dattvā ca vidhivaddānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi

हुत्वा शरीरं रसंग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
विजित्य च परानाजौ यशः प्राप्स्यामि केवलम्

hutvā śarīraṃ rasaṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram |
vijitya ca parānājau yaśaḥ prāpsyāmi kevalam

भीतानामभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम् ।
वृद्धान्वालान्द्विजातींश्च मोक्षयित्वा महाभयात्

bhītānāmabhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām |
vṛddhānvālāndvijātīṃśca mokṣayitvā mahābhayāt

प्राप्स्यामि परमं लोके यशः स्वर्ग्यमनुत्तमम् ।
जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस्तद्विद्वि मे व्रतम्

prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svargyamanuttamam |
jīvitenāpi me rakṣyā kīrtistadvidvi me vratam

सो हं दत्त्वा मघवते भिक्षामेतामनुत्तमाम् ।
ब्राह्मणच्छद्मिने देव लोके गन्ता परां गतिम्

so haṃ dattvā maghavate bhikṣāmetāmanuttamām |
brāhmaṇacchadmine deva loke gantā parāṃ gatim