अध्याय 295: नारद की चेतावनी के बाद भी सावित्री का सत्यवान-वरण

अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः ।
उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत

atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ |
upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata

ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा ।
आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः

tato'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṃstathā |
ājagāma piturveśma sāvitrī saha mantribhiḥ

नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभा ।
उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवादनम्

nāradena sahāsīnaṃ sā dṛṣṭvā pitaraṃ śubhā |
ubhayoreva śirasā cakre pādābhivādanam

क्व गताऽभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप ।
किमर्थं युवतीं भद्र न चैनां संप्रयच्छसि

kva gatā'bhūtsuteyaṃ te kutaścaivāgatā nṛpa |
kimarthaṃ yuvatīṃ bhadra na caināṃ saṃprayacchasi

कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता ।
एतस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः

kāryeṇa khalvanenaiva preṣitādyaiva cāgatā |
etasyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo'nayā vṛtaḥ

सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संयोदिता शुभा ।
तदैव तस्य वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत्

sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃyoditā śubhā |
tadaiva tasya vacanaṃ pratigṛhyedamabravīt

आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः ।
द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चाच्चान्धो बभूव ह

āsītsālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ |
dyumatsena iti khyātaḥ paścāccāndho babhūva ha

विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः ।
सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा

vinaṣṭacakṣuṣastasya bālaputrasya dhīmataḥ |
sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre'sminpūrvavairiṇā

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम् ।
महारण्यं गतश्चापि पस्तेषे महाव्रतः

sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam |
mahāraṇyaṃ gataścāpi pasteṣe mahāvrataḥ

तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने ।
सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः

tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaśca tapovane |
satyavānanurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ

अहो वत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम् ।
अजानन्त्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः

aho vata mahatpāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam |
ajānantyā yadanayā guṇavānsatyavānvṛtaḥ

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते ।
तथाऽस् ब्राह्मणाश्चक्रुर्नामैतत्सत्यवानिति

satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate |
tathā's brāhmaṇāścakrurnāmaitatsatyavāniti

बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान् ।
चित्रेऽपि विलिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते

bālasyāśvāḥ priyāścāsya karotyaśvāṃśca mṛnmayān |
citre'pi vilikhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate

अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः ।
क्षमावानपि वा शृरः सत्यवान्पितृवत्सलः

apīdānīṃ sa tejasvī buddhimānvā nṛpātmajaḥ |
kṣamāvānapi vā śṛraḥ satyavānpitṛvatsalaḥ

विवस्वानिव तेजस्वी वृहस्पतिसमो मतौ ।
महेन्द्र इवन वीरश्च वसुधेव क्षमान्वितः

vivasvāniva tejasvī vṛhaspatisamo matau |
mahendra ivana vīraśca vasudheva kṣamānvitaḥ

अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यश्चापि सत्यवान् ।
रूपवानप्युदारो वाऽप्यथवा प्रियदर्शनः

api rājātmajo dātā brahmaṇyaścāpi satyavān |
rūpavānapyudāro vā'pyathavā priyadarśanaḥ

सांकृते रन्तिदेवस् स्वशक्त्या दानतः समः ।
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा

sāṃkṛte rantidevas svaśaktyā dānataḥ samaḥ |
brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibirauśīnaro yathā

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः ।
रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली

yayātiriva codāraḥ somavatpriyadarśanaḥ |
rūpeṇānyatamo'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī

स वदान्यः स तेजस्वीधीमांश्चैव क्षमान्वितः ।
स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः संयतेन्द्रियः ।
सन्मैत्रः सोनसूयश्च स ह्रीमान्द्युतिमांश्च सः

sa vadānyaḥ sa tejasvīdhīmāṃścaiva kṣamānvitaḥ |
sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ saṃyatendriyaḥ |
sanmaitraḥ sonasūyaśca sa hrīmāndyutimāṃśca saḥ

नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्धृतिस्तत्रैव च ध्रुवा ।
संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते

nityaśaścārjavaṃ tasmindhṛtistatraiva ca dhruvā |
saṃkṣepatastapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiśca kathyate

गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे ।
दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन

guṇairupetaṃ sarvaistaṃ bhagavanprabravīṣi me |
doṣānapyasya me brūhi yadi santīha kecana

एक एवास्य दोषो हि गुणानाक्रम्य तिष्ठति ।
स च दोषः प्रयत्नेन न शक्यमतिवर्तितुम्

eka evāsya doṣo hi guṇānākramya tiṣṭhati |
sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyamativartitum

एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य सोद्यप्रभृति सत्यवान् ।
संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति

eko doṣo'sti nānyo'sya sodyaprabhṛti satyavān |
saṃvatsareṇa kṣīṇāyurdehanyāsaṃ kariṣyati

एहि सावित्रि गच्छस्व अन्यं वरय शोभने ।
तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थितः

ehi sāvitri gacchasva anyaṃ varaya śobhane |
tasya doṣo mahāneko guṇānākramya ca sthitaḥ

यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः ।
संवत्सरेण सोऽल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति

yathā me bhagavānāha nārado devasatkṛtaḥ |
saṃvatsareṇa so'lpāyurdehanyāsaṃ kariṣyati

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।
स कृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृते

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate |
sa kṛdāha dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛte

दीर्घायुरथवाऽल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा ।
सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्

dīrghāyurathavā'lpāyuḥ saguṇo nirguṇo'pi vā |
sakṛdvṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham

मनसा निश्चयं कृत्वाततो वाचाऽभिधीयते ।
क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः

manasā niścayaṃ kṛtvātato vācā'bhidhīyate |
kriyate karmaṇā paścātpramāṇaṃ me manastataḥ

स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव ।
नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन

sthirā buddhirnaraśreṣṭha sāvitryā duhitustava |
naiṣā vārayituṃ śakyā dharmādasmātkathaṃcana

नान्यस्मिन्पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः ।
प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव

nānyasminpuruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ |
pradānameva tasmānme rocate duhitustava

अविचाल्यमेतदुक्तं तथ्यं च भवता वचः ।
करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम

avicālyametaduktaṃ tathyaṃ ca bhavatā vacaḥ |
kariṣyāmyetadevaṃ ca gururhi bhagavānmama

अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव ।
साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः

avighnamastu sāvitryāḥ pradāne duhitustava |
sādhayiṣyāmyahaṃ tāvatsarveṣāṃ bhadramastu vaḥ

एवमुक्त्वा स्वमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः ।
राजाऽपि दुहितुः सज्जं वैवाहिकमकारयत्

evamuktvā svamutpatya nāradastridivaṃ gataḥ |
rājā'pi duhituḥ sajjaṃ vaivāhikamakārayat