अध्याय 294: अश्वपति की उपासना और सावित्री का जन्म

नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने ।
हरणं चापि राज्यस् यथेमां द्रुपदात्मजाम्

nātmānamanuśocāmi nemānbhrātṝnmahāmune |
haraṇaṃ cāpi rājyas yathemāṃ drupadātmajām

द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् ।
जयद्रथेन चपुनर्वनाच्चापि हृता बलात्

dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam |
jayadrathena capunarvanāccāpi hṛtā balāt

अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाऽपिवा श्रुता ।
पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा

asti sīmantinī kāciddṛṣṭapūrvā'pivā śrutā |
pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā

शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर ।
सर्वमेतद्यथाप्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया

śṛṇu rājankulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira |
sarvametadyathāprāptaṃ sāvitryā rājakanyayā

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः ।
ब्रह्मण्यश्चमहात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः

āsīnmadreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ |
brahmaṇyaścamahātmā ca satyasandho jitendriyaḥ

यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः ।
पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः

yajvā dānapatirdakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ |
pārthivo'śvapatirnāma sarvabhūtahite rataḥ

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः ।
अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान्

kṣamāvānanapatyaśca satyavāgvijitendriyaḥ |
atikrāntena vayasā saṃtāpamupajagmivān

अपत्योत्पादनार्थं च तीव्रं नियममास्थितः ।
काले परिमिताहारो ब्रहमचारी जितेन्द्रियः

apatyotpādanārthaṃ ca tīvraṃ niyamamāsthitaḥ |
kāle parimitāhāro brahamacārī jitendriyaḥ

हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम ।
षष्ठेषष्ठे तदाकाले बभूव मितमोजनः

hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama |
ṣaṣṭheṣaṣṭhe tadākāle babhūva mitamojanaḥ

एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु ।
पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात्

etena niyamenāsīdvarṣāṇyaṣṭādaśaiva tu |
pūrṇe tvaṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭimabhyagāt

रूपिणी तु तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम् ।
अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महताऽन्विता

rūpiṇī tu tadā rājandarśayāmāsa taṃ nṛpam |
agnihotrātsamutthāya harṣeṇa mahatā'nvitā

उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ।
सा तमश्वपतिं राजन्सावित्री नियमे स्थितम्

uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā |
sā tamaśvapatiṃ rājansāvitrī niyame sthitam

ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन रच ।
सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तव पार्थिवाः

brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena raca |
sarvātmanā ca bhaktyā ca tuṣṭā'smi tava pārthivāḥ

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम् ।
न प्रामादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन

varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yadīpsitam |
na prāmādaśca dharmeṣu kartavyaste kathaṃcana

अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया ।
पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः

apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā |
putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ

तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम् ।
संतां परमो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः

tuṣṭā'si yadi me devi varametaṃ vṛṇomyaham |
saṃtāṃ paramo dharma ityāhurmāṃ dvijātayaḥ

पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव ।
ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवांस्ते पितामहः

pūrvameva mayā rājannabhiprāyamimaṃ tava |
jñātvā putrārthamukto vai bhagavāṃste pitāmahaḥ

प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयं विहितवत्यहम् ।
कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति

prasādāccaiva tasmātte svayaṃ vihitavatyaham |
kanyā tejasvinī saumya kṣiprameva bhaviṣyati

उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन ।
पितामहनियोगेन तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते

uttaraṃ ca na te kiṃcidvyāhartavyaṃ kathaṃcana |
pitāmahaniyogena tuṣṭā hyetadbravīmi te

स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः ।
प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति

sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ |
prasādayāmāsa punaḥ kṣiprametadbhaviṣyati

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः ।
स्वराज्ये चावसद्बीरः प्रजा धर्मेण पालयन्

antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svapuraṃ nṛpaḥ |
svarājye cāvasadbīraḥ prajā dharmeṇa pālayan

कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतब्रतः ।
ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां कगर्भमादधे

kasmiṃścittu gate kāle sa rājā niyatabrataḥ |
jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ kagarbhamādadhe

राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मानव्या भरतर्षभ ।
व्यर्धतं तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे

rājaputryāstu garbhaḥ sa mānavyā bharatarṣabha |
vyardhataṃ tadā śukle tārāpatirivāmbare

प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ।
क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः

prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām |
kriyāśca tasyā muditaścakre ca nṛpasattamaḥ

सावित्र्या प्रीतया दत्ता साव्त्र्या द्दुतया ह्यपि ।
सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता

sāvitryā prītayā dattā sāvtryā ddutayā hyapi |
sāvitrītyeva nāmāsyāścakrurviprāstathā pitā

सा विग्रहवतीव श्रीव्यवर्धत नृपात्मजा ।
कालेन चापि सा कन्या यौवनस्ता बभूव ह

sā vigrahavatīva śrīvyavardhata nṛpātmajā |
kālena cāpi sā kanyā yauvanastā babhūva ha

तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव ।
प्राप्तेयं रदेवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः

tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīmiva |
prāpteyaṃ radevakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ

तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः

tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīmiva tejasā |
na kaścidvarayāmāsa tejasā prativāritaḥ

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य सा ।
हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि

athopoṣya śiraḥsnātā devatāmabhigamya sā |
hutvāgniṃ vidhivadviprānvācayāmāsa parvaṇi

ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः ।
पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी

tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ |
pituḥ samīpamagamaddevī śrīriva rūpiṇī

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता

sā'bhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca |
kṛtāñjalirvarārohā nṛpateḥ pārśvamāsthitā

यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् ।
अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत्

yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm |
ayācyamānāṃ ca varairnṛpatirduḥkhito'bhavat

पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम् ।
स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः

putri pradānakālaste na ca kaścidvṛṇoti mām |
svayamanviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśamātmanaḥ

प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम ।
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम्

prārthitaḥ puruṣo yaśca sa nivedyastvayā mama |
vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam

श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः ।
तथा त्वमपिकल्याणि गदतो मे वचः शृणु

śrutaṃ hi dharmaśāstreṣu paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ |
tathā tvamapikalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः ।
मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता

apradātā pitā vācyo vācyaścānupayanpatiḥ |
mṛte pitari putraśca vācyo māturarakṣitā

इदं मे वचनं क्षुत्वा भर्तुरन्वेषणे न्वर ।
देवतानां यथा याच्यो न भवेयं तथा कुरु

idaṃ me vacanaṃ kṣutvā bharturanveṣaṇe nvara |
devatānāṃ yathā yācyo na bhaveyaṃ tathā kuru

एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः ।
व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां चेत्यचोदयत्

evamuktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃśca mantriṇaḥ |
vyādideśānuyātraṃ ca gamyatāṃ cetyacodayat

साऽभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी ।
पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम्

sā'bhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī |
piturvacanamājñāya nirjagāmāvicāritam

सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता ।
तपोवनानिरम्याणि राजर्षीणां जगाम ह

sā haimaṃ rathamāsthāya sthaviraiḥ sacivairvṛtā |
tapovanāniramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma ha

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम् ।
वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत

mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivādanam |
vanāni kramaśastāta sarvāṇyevābhyagacchata

एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा ।
कुर्वी द्विजमुख्यानां तंतं देशं जगाम ह

evaṃ tīrtheṣu sarveṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā |
kurvī dvijamukhyānāṃ taṃtaṃ deśaṃ jagāma ha