अध्याय 296: वन के आश्रम में सावित्री और सत्यवान का विवाह

अथ कन्याप्रदाने स तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
समानित्ये च तत्सर्वंभाण्डं वैवाहिकं नृपः

atha kanyāpradāne sa tamevārthaṃ vicintayan |
samānitye ca tatsarvaṃbhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ

ततो वृद्धान्द्विजान्सर्वानृत्विक्सभ्यपुरोहितान् ।
समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया

tato vṛddhāndvijānsarvānṛtviksabhyapurohitān |
samāhūya dine puṇye prayayau saha kanyayā

मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः ।
पद्भ्यामेव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तमुपागमत्

medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ |
padbhyāmeva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tamupāgamat

तत्रापश्यन्महाभागं सालवृक्षमुपाश्रितम् ।
कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा

tatrāpaśyanmahābhāgaṃ sālavṛkṣamupāśritam |
kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā

स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वापूजां यथाऽर्हतः ।
वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम्

sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvāpūjāṃ yathā'rhataḥ |
vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam

तस्यार्ध्यमासं चैव गां चावेद्यस धर्मवित् ।
किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत्

tasyārdhyamāsaṃ caiva gāṃ cāvedyasa dharmavit |
kimāgamanamityevaṃ rājā rājānamabravīt

तस्य सर्वमभिप्रायमितिकर्तव्यतां च ताम् ।
सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत्

tasya sarvamabhiprāyamitikartavyatāṃ ca tām |
satyavantaṃ samuddiśya sarvameva nyavedayat

सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना ।
तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे

sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā |
tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me

च्युताः स्म राज्याद्वनवासमाश्रिता-
श्चराम धर्मं नियतास्तपस्विनः ।
कथं त्वनर्हा वनवासमाश्रमे
सहिष्यति क्लेशमिमं सुता तव

cyutāḥ sma rājyādvanavāsamāśritā-
ścarāma dharmaṃ niyatāstapasvinaḥ |
kathaṃ tvanarhā vanavāsamāśrame
sahiṣyati kleśamimaṃ sutā tava

सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं
यदा विजानाति सुताऽहमेव च ।
न मद्विधे युज्यतेवाक्यमीदृशं
विनिश्चयेनाभिगतोस्मि ते नृप

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ
yadā vijānāti sutā'hameva ca |
na madvidhe yujyatevākyamīdṛśaṃ
viniścayenābhigatosmi te nṛpa

आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदात्प्रणतस्य च ।
अभितश्चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न माऽर्हसि

āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdātpraṇatasya ca |
abhitaścāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mā'rhasi

अनुरूपो हि युक्तश्च त्वं ममाहं तवापि च ।
स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतस्ततः

anurūpo hi yuktaśca tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca |
snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavatastataḥ

पूर्वमेवाभिलवितः संबन्धो मे त्वया सह ।
भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद्विचारितम्

pūrvamevābhilavitaḥ saṃbandho me tvayā saha |
bhraṣṭarājyastvahamiti tata etadvicāritam

अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभिकाङ्क्षितः ।
स निर्वर्ततु मेऽद्यैव काङ्क्षितो ह्यसि मेऽतिथिः

abhiprāyastvayaṃ yo me pūrvamevābhikāṅkṣitaḥ |
sa nirvartatu me'dyaiva kāṅkṣito hyasi me'tithiḥ

ततः सर्वान्समानाय्य द्विजानाश्रमवासिनः ।
यथाविधि समुद्वाहं कारयामासतुर्नृपौ

tataḥ sarvānsamānāyya dvijānāśramavāsinaḥ |
yathāvidhi samudvāhaṃ kārayāmāsaturnṛpau

दत्त्वा सोऽश्वपतिः कन्यां यथार्हं सपरिच्छदम् ।
ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा

dattvā so'śvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ saparicchadam |
yayau svameva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā

सत्यवानपि तां भार्यां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम् ।
मुमुदे सा रच रतं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम्

satyavānapi tāṃ bhāryāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām |
mumude sā raca rataṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam

गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा ।
जगृहेवल्कलान्येव वस्त्रं काषायमेव च

gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā |
jagṛhevalkalānyeva vastraṃ kāṣāyameva ca

परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च ।
सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमादधे

paricārairguṇaiścaiva praśrayeṇa damena ca |
sarvakāmakriyābhiśca sarveṣāṃ tuṣṭimādadhe

श्वश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनादिभिः ।
श्वशुरं देवसत्कारैर्वाचः संयमनेन च

śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvairācchādanādibhiḥ |
śvaśuraṃ devasatkārairvācaḥ saṃyamanena ca

तथैव प्रियवादेन नैषुणेन शमेन च ।
रहश्चैवोपचारेण भर्तारं पर्यतोषयत्

tathaiva priyavādena naiṣuṇena śamena ca |
rahaścaivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् ।
कालस्तपस्यतां कश्चिदपाक्रामत भारत

evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām |
kālastapasyatāṃ kaścidapākrāmata bhārata

सावित्र्याग्लायमानायास्तिष्ठन्त्यास्तु दिवानिशम ।
नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते

sāvitryāglāyamānāyāstiṣṭhantyāstu divāniśama |
nāradena yaduktaṃ tadvākyaṃ manasi vartate