अध्याय 289: इन्द्रजित राम और लक्ष्मण को गिराता है

ततः श्रुत्वाहतं सङ्ख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम् ।
प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम्

tataḥ śrutvāhataṃ saṅkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam |
prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam

पुत्रमिनद्रजितं वीरं रावणः प्रत्यभाषत ।
जहिरामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्

putraminadrajitaṃ vīraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata |
jahirāmamamitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam

त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम् ।
जित्वावज्रधरं सङ्ख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम्

tvayā hi mama satputra yaśo dīptamupārjitam |
jitvāvajradharaṃ saṅkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim

अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरैः शरैः ।
जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतांवर

antarhitaḥ prakāśo vā divyairdattavaraiḥ śaraiḥ |
jahi śatrūnamitraghna mama śastrabhṛtāṃvara

रामलक्ष्मणसुग्रीवाः शरस्पर्शं न तेऽनघ ।
समर्थाः प्रतिसोढुं च कुतस्तदनुयायिनः

rāmalakṣmaṇasugrīvāḥ śarasparśaṃ na te'nagha |
samarthāḥ pratisoḍhuṃ ca kutastadanuyāyinaḥ

अगता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ ।
खरस्यापचितिः सङ्ख्ये तां गच्छ त्वे महाभुज

agatā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha |
kharasyāpacitiḥ saṅkhye tāṃ gaccha tve mahābhuja

त्वमद्य निशितैर्बाणैर्हत्वा शत्रून्ससैनिकान् ।
प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा जित्वेव वासवम्

tvamadya niśitairbāṇairhatvā śatrūnsasainikān |
pratinandaya māṃ putra purā jitveva vāsavam

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशिथः ।
प्रययाविन्द्रजिद्राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति

ityuktaḥ sa tathetyuktvā rathamāsthāya daṃśithaḥ |
prayayāvindrajidrājaṃstūrṇamāyodhanaṃ prati

ततो विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुङ्गवः ।
आह्वयामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

tato viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṅgavaḥ |
āhvayāmāsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

तं लक्ष्मणोऽभ्यधावच्च प्रगृह्य सशरं धनुः ।
त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा

taṃ lakṣmaṇo'bhyadhāvacca pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
trāsayaṃstalaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

तयोः समभवद्युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः ।
दिव्यास्त्रविदुपोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ sumahajjayagṛddhinoḥ |
divyāstravidupostīvramanyonyaspardhinostadā

रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ।
ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद्बलिनां वरः

rāvaṇistu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ |
tato gurutaraṃ yatnamātiṣṭhadbalināṃ varaḥ

तत एवं महावेगैरर्दयामास तोमरैः ।
तानागतान्स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितैः शरैः

tata evaṃ mahāvegairardayāmāsa tomaraiḥ |
tānāgatānsa ciccheda saumitrirniśitaiḥ śaraiḥ

ते निकृत्ताः शरैस्तीक्ष्णैर्न्यपतन्धरणीतले ।
साधका रावणेराजौ शतशः शकलीकृताः

te nikṛttāḥ śaraistīkṣṇairnyapatandharaṇītale |
sādhakā rāvaṇerājau śataśaḥ śakalīkṛtāḥ

तमङ्गदो वालिसुतः श्रीमानुद्यम्य पादपम् ।
अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्धनि

tamaṅgado vālisutaḥ śrīmānudyamya pādapam |
abhidrutya mahāvegastāḍayāmāsa mūrdhani

तस्येन्द्रजिदसंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् ।
प्रहर्तुमैच्छत्तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः

tasyendrajidasaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān |
prahartumaicchattaṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ

तमभ्याशगतं वीरमङ्गदं रावणात्मजः ।
गदयाऽताडयत्सव्ये पार्श्वेवानरपुङ्गवम्

tamabhyāśagataṃ vīramaṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ |
gadayā'tāḍayatsavye pārśvevānarapuṅgavam

तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान्वालिनः सुतः ।
ससर्जेन्द्रजितः क्रोधात्सालस्कन्धं तथाङ्गदः

tamacintya prahāraṃ sa balavānvālinaḥ sutaḥ |
sasarjendrajitaḥ krodhātsālaskandhaṃ tathāṅgadaḥ

सोऽङ्गदेन रुपोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरुः ।
जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम्

so'ṅgadena rupotsṛṣṭo vadhāyendrajitastaruḥ |
jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim

ततो हताश्वात्प्रस्कन्द्य रथात्स हतसारथिः ।
तत्रैवान्तर्दधे राजन्मायया रावणात्मजः

tato hatāśvātpraskandya rathātsa hatasārathiḥ |
tatraivāntardadhe rājanmāyayā rāvaṇātmajaḥ

अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम् ।
रामस्तं देशमागम्य तत्सैन्यं पर्यरक्षत

antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam |
rāmastaṃ deśamāgamya tatsainyaṃ paryarakṣata

स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा ।
विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महाबलम्

sa rāmamuddiśya śaraistato dattavaraistadā |
vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahābalam

तमदृश्यंशरैः शूरौ माययाऽन्तर्हितं तदा ।
योधयामासतुरुभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ

tamadṛśyaṃśaraiḥ śūrau māyayā'ntarhitaṃ tadā |
yodhayāmāsaturubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau

स रुषा सर्वगात्रेषु तयोः पुरुषसिंहयोः ।
व्यसृजत्सायकान्भूयः शतशोऽथ सहस्रशः

sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
vyasṛjatsāyakānbhūyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तमदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तमनिशं शरान् ।
हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः

tamadṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantamaniśaṃ śarān |
harayo viviśurvyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ

तांश्च तौ चाप्यदृश्यः सशरैर्विव्याध राक्षसः ।
स भृशं ताडयामास रावणिर्मायया वृतः

tāṃśca tau cāpyadṛśyaḥ saśarairvivyādha rākṣasaḥ |
sa bhṛśaṃ tāḍayāmāsa rāvaṇirmāyayā vṛtaḥ

तौ शरैरर्दितौ वीरौ भ्रारौ रामलक्ष्मणौ ।
पेततुर्गगनाद्भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव

tau śarairarditau vīrau bhrārau rāmalakṣmaṇau |
petaturgaganādbhūmiṃ sūryācandramasāviva