अध्याय 288: लक्ष्मण द्वारा कुम्भकर्ण का वध

ततो निर्याय स्वपुरात्कुम्भकर्णः सहानुगः ।
अपश्यत्कपिसैन्यं रतज्जितकाश्यग्रतः स्थितम्

tato niryāya svapurātkumbhakarṇaḥ sahānugaḥ |
apaśyatkapisainyaṃ ratajjitakāśyagrataḥ sthitam

स वीक्षमाणस्तत्सैन्यं रामदर्शनकाङ्क्षया ।
अपश्यच्चापि सौमित्रिं धनुष्पाणिं व्यवस्थितम्

sa vīkṣamāṇastatsainyaṃ rāmadarśanakāṅkṣayā |
apaśyaccāpi saumitriṃ dhanuṣpāṇiṃ vyavasthitam

तमभ्येत्याशु हरयः परिवब्रुः समन्ततः ।
शैलवृक्षायुधा नादानमुञ्चन्भीषणास्ततः

tamabhyetyāśu harayaḥ parivabruḥ samantataḥ |
śailavṛkṣāyudhā nādānamuñcanbhīṣaṇāstataḥ

अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः ।
करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम्

abhyaghnaṃśca mahākāyairbahubhirjagatīruhaiḥ |
karajairatudaṃścānye vihāya bhayamuttamam

बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ।
नानाप्रहरणैर्भीमै राक्षसेन्द्रमताडयन्

bahudhā yudhyamānāste yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ |
nānāpraharaṇairbhīmai rākṣasendramatāḍayan

स ताड्यमानः प्रहसन्भक्षयामास वानरान् ।
बलं चण्डबलाख्यं च वज्रबाहुं च वानरम्

sa tāḍyamānaḥ prahasanbhakṣayāmāsa vānarān |
balaṃ caṇḍabalākhyaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram

तद्दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
उदक्रोशन्परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा

taddṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |
udakrośanparitrastāstāraprabhṛtayastadā

तानुच्चैः क्रोशतः सैन्याञ्श्रुत्वा स हरियूथपान् ।
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः

tānuccaiḥ krośataḥ sainyāñśrutvā sa hariyūthapān |
abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇamapetabhīḥ

ततो निपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामना ।
सालेन जघ्निवान्मूर्ध्निं बलेन कपिकुञ्जरः

tato nipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanā |
sālena jaghnivānmūrdhniṃ balena kapikuñjaraḥ

स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस् मूर्धनि ।
बिभेद सालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत्कपिः

sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇas mūrdhani |
bibheda sālaṃ sugrīvo na caivāvyathayatkapiḥ

ततो विनद्यसहसा सालस्पर्शविबोधितः ।
दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद्बलात्

tato vinadyasahasā sālasparśavibodhitaḥ |
dorbhyāmādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo'haradbalāt

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
अवेक्ष्याभ्यद्रवद्वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः

hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā |
avekṣyābhyadravadvīraḥ saumitrirmitranandanaḥ

सोऽभिपत्य महर्वेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ।
प्राहिणोत्कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा

so'bhipatya maharvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram |
prāhiṇotkumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ।
जगाम दारयन्भूमिं रुधिरेण समुक्षितः

sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ |
jagāma dārayanbhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ

तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ।
वेगेन महताऽऽविष्टस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram |
vegena mahatā''viṣṭastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ।
अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम्

kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ |
abhidudrāva saumitrimudyamya mahatīṃ śilām

तस्याभिपततस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छितौ करौ ।
चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः

tasyābhipatatastūrṇaṃ kṣurābhyāmucchitau karau |
ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ

तानप्यस् भुजान्सर्वान्प्रगृहीतशिलायुधान् ।
क्षुरैश्चिच्छेदलघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन्

tānapyas bhujānsarvānpragṛhītaśilāyudhān |
kṣuraiścicchedalaghvastraṃ saumitriḥ pratidarśayan

स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः ।
तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाराद्रिचयोपमम्

sa babhūvātikāyaśca bahupādaśirobhujaḥ |
taṃ brahmāstreṇa saumitrirdadārādricayopamam

स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ।
महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव

sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe |
mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva

तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ।
गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन्भयात्

taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam |
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravanbhayāt

तथातान्द्रवतो योधान्दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ।
अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम्

tathātāndravato yodhāndṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau |
avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāvabhyadhāvatām

तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ।
अभिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्रिभिः

tāvādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau |
abhijagrāha saumitrirvinadyobhau patatribhiḥ

ततः सुतुमुलं युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस् च धीमतः

tataḥ sutumulaṃ yuddhamabhavadromaharṣaṇam |
dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇas ca dhīmataḥ

महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्पत ।
तं चापिवीरौ संक्रुद्धावुभौ तौ समवर्षताम्

mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so'bhyavarpata |
taṃ cāpivīrau saṃkruddhāvubhau tau samavarṣatām

मुहूर्तमेवमभवद्वज्रवेगप्रमाथिनोः ।
सौमित्रेश्च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः

muhūrtamevamabhavadvajravegapramāthinoḥ |
saumitreśca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ

अथाद्रिशृङ्गमादाय हनुमान्मारुतात्मजः ।
अभिद्रुत्याददे प्राणान्वज्रवेगस्य रक्षसः

athādriśṛṅgamādāya hanumānmārutātmajaḥ |
abhidrutyādade prāṇānvajravegasya rakṣasaḥ

नीलश्च महता ग्राव्णा दूपणावरजं हरिः ।
प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः

nīlaśca mahatā grāvṇā dūpaṇāvarajaṃ hariḥ |
pramāthinamabhidrutya pramamātha mahābalaḥ

ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ।
रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम्

tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ |
rāmarāvaṇasainyānāmanyonyamabhidhāvatām

शतसो नैर्ऋतान्वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैर्ऋताः ।
नैर्ऋतास्तत्रवध्यन्ते प्रायेण न तु वानराः

śataso nairṛtānvanyā jaghnurvanyāṃśca nairṛtāḥ |
nairṛtāstatravadhyante prāyeṇa na tu vānarāḥ