अध्याय 287: प्रहस्त और धूम्राक्ष का वध, कुम्भकर्ण जागता है

ततः प्रहस्तः सहसा समभ्येत्य विभीषणम् ।
गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशम्

tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam |
gadayā tāḍayāmāsa vinadya raṇakarkaśam

स तयाऽभिहतो धीमान्गदया भीमवेगया ।
नाकम्पत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थिरः

sa tayā'bhihato dhīmāngadayā bhīmavegayā |
nākampata mahābāhurhimavāniva susthiraḥ

ततः प्रगृह्यविपुलां शतघण्टां विभीषणः ।
अनुमन्त्र्य महाशक्तिं चिक्षेपास् शिरः प्रति

tataḥ pragṛhyavipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ |
anumantrya mahāśaktiṃ cikṣepās śiraḥ prati

पतन्त्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिवेगया ।
हृतोत्तामङ्गो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः

patantyā sa tayā vegādrākṣaso'śanivegayā |
hṛtottāmaṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ

तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् ।
अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṅkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram |
abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn

तस् मेघोपमं सैन्यमापतद्भीमदर्शनम् ।
दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुङ्गवाः

tas meghopamaṃ sainyamāpatadbhīmadarśanam |
dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṅgavāḥ

ततस्तान्सहसा दीर्णान्दृष्ट्वा वानरपुङ्गवान् ।
निर्ययौ कपिशार्दूलो हनूमान्मारुतात्मजः

tatastānsahasā dīrṇāndṛṣṭvā vānarapuṅgavān |
niryayau kapiśārdūlo hanūmānmārutātmajaḥ

तं दृष्ट्वाऽवस्थितं सङ्ख्ये हरयः पवनात्मजम् ।
महत्या त्वरया राजत्संन्यवर्तन्त सर्वशः

taṃ dṛṣṭvā'vasthitaṃ saṅkhye harayaḥ pavanātmajam |
mahatyā tvarayā rājatsaṃnyavartanta sarvaśaḥ

ततः शब्दो महानासीत्तुमुलो रोमहर्षणः ।
रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम्

tataḥ śabdo mahānāsīttumulo romaharṣaṇaḥ |
rāmarāvaṇasainyānāmanyonyamabhidhāvatām

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे ।
क्षूम्राक्षः कपिसैन्यं तद्द्रावयामास पत्रिभिः

tasminpravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame |
kṣūmrākṣaḥ kapisainyaṃ taddrāvayāmāsa patribhiḥ

तं स रक्षोमहामात्रमापतन्तं सपत्नजित् ।
प्रतिजग्राह हनुमांस्तरसा पवनात्मजः

taṃ sa rakṣomahāmātramāpatantaṃ sapatnajit |
pratijagrāha hanumāṃstarasā pavanātmajaḥ

तयोर्युद्धमभूदधोरं हरिराक्षसवीरयोः ।
जीगीषतोर्युधाऽन्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिवं

tayoryuddhamabhūdadhoraṃ harirākṣasavīrayoḥ |
jīgīṣatoryudhā'nyonyamindraprahlādayorivaṃ

कगदाभिः परिघैश्चैव राक्षसो जघ्निवान्कपिम् ।
कपिश्च जघ्निवान्रः सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः

kagadābhiḥ parighaiścaiva rākṣaso jaghnivānkapim |
kapiśca jaghnivānraḥ saskandhaviṭapairdrumaiḥ

ततस्तमतिकोपेन साश्वं सरथसारथिम् ।
धूम्राक्षमवधीत्क्रुद्धो हनूमान्मारुतात्मजः

tatastamatikopena sāśvaṃ sarathasārathim |
dhūmrākṣamavadhītkruddho hanūmānmārutātmajaḥ

ततस्तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम् ।
हरयो जातविश्रम्भा जघ्नुरन्ये च सैनिकान्

tatastaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam |
harayo jātaviśrambhā jaghnuranye ca sainikān

ते वध्यमाना हरिभिर्बलिभिर्जितकाशिभिः ।
राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्कामभ्यपतन्भयात्

te vadhyamānā haribhirbalibhirjitakāśibhiḥ |
rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkāmabhyapatanbhayāt

तेऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः ।
सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्

te'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ |
sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan

श्रुत्वा तु रावणस्तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि ।
धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं सहराक्षसैः

śrutvā tu rāvaṇastebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi |
dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ saharākṣasaiḥ

सुदीर्घमिव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात् ।
उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालोऽयमागतः

sudīrghamiva niḥśvasya samutpatya varāsanāt |
uvāca kumbhakarṇasya karmakālo'yamāgataḥ

इत्येवमुक्त्वा विविधैर्वादित्रैः सुमहास्वनैः ।
शयानमतिनिद्रालुं कुम्भकर्णमबोधयत्

ityevamuktvā vividhairvāditraiḥ sumahāsvanaiḥ |
śayānamatinidrāluṃ kumbhakarṇamabodhayat

प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनाऽऽगतसाध्वसः ।
स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ।
ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम्

prabodhya mahatā cainaṃ yatnenā''gatasādhvasaḥ |
svasthamāsīnamavyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ |
tato'bravīddaśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam

धन्योसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयमीदृशी ।
य इदं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम्

dhanyosi yasya te nidrā kumbhakarṇeyamīdṛśī |
ya idaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam

एष तीर्त्वाऽर्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह ।
अवमत्येह नः सर्वान्करोति कदनं महत्

eṣa tīrtvā'rṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha |
avamatyeha naḥ sarvānkaroti kadanaṃ mahat

मया त्वपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी ।
तां नेतुं स इहायातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे

mayā tvapahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī |
tāṃ netuṃ sa ihāyāto baddhvā setuṃ mahārṇave

तेन चैव प्रहस्तादिर्महान्नः स्वजनो हतः ।
तस्य नान्यो निहन्ताऽस्ति त्वामृतेशत्रुकर्शन

tena caiva prahastādirmahānnaḥ svajano hataḥ |
tasya nānyo nihantā'sti tvāmṛteśatrukarśana

सदंशितोऽभिनिर्याहि त्वमद्य बलिनांवर ।
रामादीन्समरे सर्वाञ्जहि शत्रूनरिंदम

sadaṃśito'bhiniryāhi tvamadya balināṃvara |
rāmādīnsamare sarvāñjahi śatrūnariṃdama

दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ ।
तौ त्वां बलेन महता सहितावनुयास्यतः

dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau |
tau tvāṃ balena mahatā sahitāvanuyāsyataḥ

इत्युक्त्वा राक्षुसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम् ।
संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ

ityuktvā rākṣusapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam |
saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau

तथ्त्युक्त्वा युतौ वीरौ रावणं दूषाणानुजौ ।
कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात्

tathtyuktvā yutau vīrau rāvaṇaṃ dūṣāṇānujau |
kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt