अध्याय 285: अंगद का दूतकर्म और लंका पर आक्रमण

प्रभूतान्नोदकेतस्मिन्बहुमूलफले वने ।
सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्पर्यरक्षत

prabhūtānnodaketasminbahumūlaphale vane |
senāṃ niveśya kākutstho vidhivatparyarakṣata

रावणः संविधं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मिताम् ।
प्रकृत्यैवदुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा

rāvaṇaḥ saṃvidhaṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitām |
prakṛtyaivadurādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā

अगाधतोयाः परिखा मीननक्रसमाकुलाः ।
बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः स्वादिरैः शङ्कुभिश्चिताः

agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ |
babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ svādiraiḥ śaṅkubhiścitāḥ

कर्णाटयन्त्रा दुर्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः ।
साशीविषघटायोधाः ससर्जरसपांसवः

karṇāṭayantrā durdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ |
sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṃsavaḥ

मुसलालातनाराचतोमरासिपरश्वथैः ।
अन्विताश्चशतघ्नीभिः समधूच्छिष्टमुद्गराः

musalālātanārācatomarāsiparaśvathaiḥ |
anvitāścaśataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ

पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः स्थावरजङ्गमाः ।
बभूवुः पत्तिबहुलाः प्रभूतगजवाजिनः

puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ

अङ्गदस्त्वथ लङ्कायां द्वारदेशमुपागतः ।
विदितो रराक्षसेन्द्रस्य प्रविवेशगतव्यथः

aṅgadastvatha laṅkāyāṃ dvāradeśamupāgataḥ |
vidito rarākṣasendrasya praviveśagatavyathaḥ

मध्ये राक्षसकोटीनां बह्वीनां सुमहाबलः ।
शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृतः

madhye rākṣasakoṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ |
śuśubhe meghamālābhirāditya iva saṃvṛtaḥ

ससमासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम् ।
रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे

sasamāsādya paulastyamamātyairabhisaṃvṛtam |
rāmasaṃdeśamāmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame

आह त्वां राघवो राजन्कोसलेन्द्रो महायशाः ।
प्राप्तकालमिदं वाक्यं तदादत्स्व सुदुर्मते ।

āha tvāṃ rāghavo rājankosalendro mahāyaśāḥ |
prāptakālamidaṃ vākyaṃ tadādatsva sudurmate |

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् ।
विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाश्च नगराणि च

akṛtātmānamāsādya rājānamanaye ratam |
vinaśyantyanayāviṣṭā deśāśca nagarāṇi ca

त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात् ।
वधायानपराद्धानामन्येषां तद्भविष्यति

tvayaikenāparāddhaṃ me sītāmāharatā balāt |
vadhāyānaparāddhānāmanyeṣāṃ tadbhaviṣyati

ये त्वया बलदर्पाभ्यामाविष्टेन वनेचराः ।
ऋषयोहिंसिताः पूर्वंदेवाश्चाप्यवमानिताः

ye tvayā baladarpābhyāmāviṣṭena vanecarāḥ |
ṛṣayohiṃsitāḥ pūrvaṃdevāścāpyavamānitāḥ

राजर्षयश्च निहता रुदत्यश्चाहृताः स्त्रियः ।
तदिदं समनुप्राप्तं फलंतस्यानयस्य ते

rājarṣayaśca nihatā rudatyaścāhṛtāḥ striyaḥ |
tadidaṃ samanuprāptaṃ phalaṃtasyānayasya te

हन्तास्मि त्वां सहामात्यैर्युध्यस्व पुरुषो भव ।
पश्य मे धनुषो वीर्यं मानुषस् निशाचर

hantāsmi tvāṃ sahāmātyairyudhyasva puruṣo bhava |
paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣas niśācara

मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यमसि कर्हिचित् ।
अराक्षसमिमं लोकंकर्ताऽस्मि निशितैः शरैः

mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyamasi karhicit |
arākṣasamimaṃ lokaṃkartā'smi niśitaiḥ śaraiḥ

इतितस् ब्रुवाणस् दूतस् परुषं वचः ।
श्रुत्वा न ममृषे राजा रावणः क्रोधमूर्च्छितः

ititas bruvāṇas dūtas paruṣaṃ vacaḥ |
śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ

हङ्गितज्ञास्ततो भर्तुश्चत्वारो रजनीचराः ।
चतुर्ष्वङ्गेषु जगृहुः शार्दूलमिव पक्षिणः

haṅgitajñāstato bhartuścatvāro rajanīcarāḥ |
caturṣvaṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlamiva pakṣiṇaḥ

तांस्तथाङ्गेषु संसक्तानङ्गदो रजनीचरान् ।
आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत्

tāṃstathāṅgeṣu saṃsaktānaṅgado rajanīcarān |
ādāyaiva khamutpatya prāsādatalamāviśat

वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचराः ।
भुवि संभिन्नहृदयाः प्रहारवरपीडिताः

vegenotpatatastasya petuste rajanīcarāḥ |
bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāravarapīḍitāḥ

संसक्तोहर्म्यशिखरात्तस्मात्पुनरवापतत् ।
लङ्घयित्वा पुरं लङ्कां सुवेलस्य समीपतः

saṃsaktoharmyaśikharāttasmātpunaravāpatat |
laṅghayitvā puraṃ laṅkāṃ suvelasya samīpataḥ

कोसलेन्द्रमथागम्य सर्वमावेद्य वानरः ।
विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः

kosalendramathāgamya sarvamāvedya vānaraḥ |
viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ

ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम् ।
भेदयामास लङ्कायाः ग्राकारं रघुनन्दनः

tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām |
bhedayāmāsa laṅkāyāḥ grākāraṃ raghunandanaḥ

विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः ।
दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्गाद्दुरासदम्

vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ |
dakṣiṇaṃ nagaradvāramavāmṛdgāddurāsadam

करभारुणगात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम् ।
कोटीशतसहस्रेण लङ्कामभ्यपतत्तदा

karabhāruṇagātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām |
koṭīśatasahasreṇa laṅkāmabhyapatattadā

प्रलम्बबाहूरुकरजङ्घान्तरविलम्बिनाम् ।
ऋक्षाणआं धूम्रवर्णानां तिस्रः कोठ्यो व्यवस्थिताः

pralambabāhūrukarajaṅghāntaravilambinām |
ṛkṣāṇaāṃ dhūmravarṇānāṃ tisraḥ koṭhyo vyavasthitāḥ

उत्पतद्भिः पतद्भिश्च निपतद्भिश्च वानरैः ।
नादृश्यत तदा सूर्यो रजसा नाशितप्रभः

utpatadbhiḥ patadbhiśca nipatadbhiśca vānaraiḥ |
nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ

शालिप्रसूनसदृशैः शिरीपकुसुमप्रभैः ।
तरुणादित्यसदृशैः शणगौरैश्च वैनरैः

śāliprasūnasadṛśaiḥ śirīpakusumaprabhaiḥ |
taruṇādityasadṛśaiḥ śaṇagauraiśca vainaraiḥ

प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्तात्कपिलीकृतम् ।
राक्षसा विस्मिता राजन्सस्त्रीवृद्धाः समन्ततः

prākāraṃ dadṛśuste tu samantātkapilīkṛtam |
rākṣasā vismitā rājansastrīvṛddhāḥ samantataḥ

बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्कर्णाट्टशिखराणि च ।
भग्नोन्मथितशृङ्गाणि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः

bibhiduste maṇistambhānkarṇāṭṭaśikharāṇi ca |
bhagnonmathitaśṛṅgāṇi yantrāṇi ca vicikṣipuḥ

परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सगुडोपलाः ।
चिक्षिपुर्भुजवेगेन लङ्कामध्येमहास्वनाः

parigṛhya śataghnīśca sacakrāḥ saguḍopalāḥ |
cikṣipurbhujavegena laṅkāmadhyemahāsvanāḥ

प्राकारस्थाश्चये केचिन्निशाचरगणास्तथा ।
प्रदुद्रुवुस्ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः

prākārasthāścaye kecinniśācaragaṇāstathā |
pradudruvuste śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ

ततस्तु राजवचनाद्राक्षसाः कामरूपिणः ।
निर्ययुर्विकृताकाराः सहस्रशतसङ्घशः

tatastu rājavacanādrākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |
niryayurvikṛtākārāḥ sahasraśatasaṅghaśaḥ

शखवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयित्वा वनौकसः ।
प्राकारं शोभयन्तस्ते परं विस्मयमास्थिताः

śakhavarṣāṇi varṣanto drāvayitvā vanaukasaḥ |
prākāraṃ śobhayantaste paraṃ vismayamāsthitāḥ

स मापराशिसदृशैर्बभूव क्षणादाचरैः ।
कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः

sa māparāśisadṛśairbabhūva kṣaṇādācaraiḥ |
kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ

पेतुः शलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्पभाः ।
स्तम्भतोरणभग्नाश्चपेतुस्तत्रनिशाचराः

petuḥ śalavibhinnāṅgā bahavo vānararpabhāḥ |
stambhatoraṇabhagnāścapetustatraniśācarāḥ

केशाकेश्यभवद्युद्धं रक्षसां वानरैः सह ।
नखैर्दन्तैश्च वीराणां खादतां वै परस्परम्

keśākeśyabhavadyuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha |
nakhairdantaiśca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam

निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसाः ।
हतानिपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम्

niṣṭananto hyubhayatastatra vānararākṣasāḥ |
hatānipatitā bhūmau na muñcanti parasparam

रामस्तु शरजालानिववर्ष जलदो यथा ।
तानिलङ्कां समासाद्य जघ्रुस्तान्रजनीचरान्

rāmastu śarajālānivavarṣa jalado yathā |
tānilaṅkāṃ samāsādya jaghrustānrajanīcarān

सौमित्रिरपि नाराचैर्दृढधन्वा जितक्लमः ।
आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्पातयामास राक्षसान्

saumitrirapi nārācairdṛḍhadhanvā jitaklamaḥ |
ādiśyādiśya durgasthānpātayāmāsa rākṣasān

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्सैन्यानां राधवाज्ञया ।
कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्ष्योजयोत्तरः

tataḥ pratyavahāro'bhūtsainyānāṃ rādhavājñayā |
kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣyojayottaraḥ