अध्याय 284: वानर सेना और लंका तक सेतु

ततस्तत्रैवरामस्य समासीनस्य तैः सह ।
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा

tatastatraivarāmasya samāsīnasya taiḥ saha |
samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāttadā

वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात्

vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |
śvaśuro vālinaḥ śrīmānsuṣeṇo rāmamabhyayāt

कोटीशतवृतोवाऽपिगजो गवय एव च ।
वानरेन्‌रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम्

koṭīśatavṛtovā'pigajo gavaya eva ca |
vānaren‌rau mahāvīryau pṛthakpṛthagadṛśyatām

षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत ।
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः

ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣanpratyadṛśyata |
golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ

गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ।
कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत

gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi harīṇāṃ samakarṣata

पनसो नाम मेधावी वानरःसुमहाबलः ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति

panaso nāma medhāvī vānaraḥsumahābalaḥ |
koṭīrdaśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati

श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽतिवीर्यवान् ।
प्रचकर्ष महासैनयं हरीणां भीमतेजसाम्

śrīmāndadhimukho nāma harivṛddho'tivīryavān |
pracakarṣa mahāsainayaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām

कृषणानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति

kṛṣaṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇāmṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām |
koṭīrdaśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati

एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ।
असङ्ख्येया महाराज समीयू रामकारणात्

ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ |
asaṅkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt

गिरिकूटनिभाङ्गानां सिंहानामिव गर्जताम् ।
श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्रतत्रप्रधावताम्

girikūṭanibhāṅgānāṃ siṃhānāmiva garjatām |
śrūyate tumulaḥ śabdastatratatrapradhāvatām

गिरिकूटनिभाः क्नचित्केचिन्महिषसन्निभाः ।
शरदभ्रप्रतीकाशाः केचिद्धिङ्गुलकाननाः

girikūṭanibhāḥ knacitkecinmahiṣasannibhāḥ |
śaradabhrapratīkāśāḥ keciddhiṅgulakānanāḥ

उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः ।
उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः

utpatantaḥ patantaśca plavamānāśca vānarāḥ |
uddhunvanto'pare reṇūnsamājagmuḥ samantataḥ

सवानरमहासैन्यः पूर्णसागरसन्निभः ।
निवेशमकरोत्तत्रसुग्रीवानुमते तदा

savānaramahāsainyaḥ pūrṇasāgarasannibhaḥ |
niveśamakarottatrasugrīvānumate tadā

ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ।
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते

tatasteṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ |
tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव ।
प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा

tena vyūḍhena sainyena lokānudvartayanniva |
prayayau rāghavaḥ śrīmānsugrīvasahitastadā

मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः

mukhamāsīttu sainyasya hanūmānmārutātmajaḥ |
jaghanaṃ pālayāmāsa saumitrirakutobhayaḥ

बद्धगोधाङ्गुलित्रणौ राघवौ तत्रजग्मतुः ।
वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव

baddhagodhāṅgulitraṇau rāghavau tatrajagmatuḥ |
vṛtau harimahāmātraiścandrasūryau grahairiva

प्रबभौ हरिसैन्यं तत्सालतालशिलायुधम् ।
सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति

prababhau harisainyaṃ tatsālatālaśilāyudham |
sumahacchālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati

नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ।
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये

nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā |
yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye

विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ।
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु विवेषु च

vividheṣu praśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca |
prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu viveṣu ca

निवसन्ती निराबाधा तथैवगिरिसानुषु ।
उपायाद्धिरिसेना सा क्षारोदमथ मागरम्

nivasantī nirābādhā tathaivagirisānuṣu |
upāyāddhirisenā sā kṣārodamatha māgaram

द्वितीयसागरनिमं तद्बलंबहुलध्वजम् ।
वेलावनं समासाद् निवासमकरोत्तदा

dvitīyasāgaranimaṃ tadbalaṃbahuladhvajam |
velāvanaṃ samāsād nivāsamakarottadā

ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत ।
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः

tato dāśarathiḥ śrīmānsugrīvaṃ pratyabhāṣata |
madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālamidaṃ vacaḥ

उपायः कोनु भवतां मतः सागरलङ्घने ।
इयं हि महती सेना सागरश्चातिदुस्तरः

upāyaḥ konu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane |
iyaṃ hi mahatī senā sāgaraścātidustaraḥ

तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ।
समर्था लङ्घने सिन्दोर्न तत्कृत्स्नस्य वानराः

tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ |
samarthā laṅghane sindorna tatkṛtsnasya vānarāḥ

केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः ।
नेति रामस्तु तानसर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत

kecinnaubhirvyavasyanti kecicca vividhaiḥ plavaiḥ |
neti rāmastu tānasarvānsāntvayanpratyabhāṣata

शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ।
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरानैषा वो नैष्ठिकी मतिः

śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ |
krāntuṃ toyanidhiṃ vīrānaiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ

नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा ।
वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

nāvo na santi senāyā bahvyastārayituṃ tathā |
vaṇijāmupaghātaṃ ca kathamasmadvidhaścaret

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः ।
प्लवोडुपप्रतारश्चनैवात्रमम रोचते

vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyācchidreṇa vai paraḥ |
plavoḍupapratāraścanaivātramama rocate

अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः ।
प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्ति मां ततः

ahaṃ tvimaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmyupāyataḥ |
pratiśeṣyāmyupavasandarśayiṣti māṃ tataḥ

न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्यनमहं ततः ।
महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

na ceddarśayitā mārgaṃ dhakṣyāmyanamahaṃ tataḥ |
mahāstrairapratihatairatyagnipavanojjvalaiḥ

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः ।
प्रतिशिस्ये जलनिधं विधिवत्कुशसंस्तरे

ityuktvā sahasaumitrirupaspṛśyātha rāghavaḥ |
pratiśisye jalanidhaṃ vidhivatkuśasaṃstare

सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् ।
देवो नदनदीमर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः

sāgarastu tataḥ svapne darśayāmāsa rāghavam |
devo nadanadīmartā śrīmānyādogaṇairvṛtaḥ

कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः ।
इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः

kausalyāmātarityevamābhāṣya madhuraṃ vacaḥ |
idamityāha ratnānāmākaraiḥ śataśo vṛtaḥ

ब्रूहि किं तेकरोम्यत्रसाहाय्यं पुरुषर्षभ ।
ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञाती राम सत्यपराक्रमः ।
एवमुक्तः समुद्रेण रामो वाक्यमथाब्रवीत्

brūhi kiṃ tekaromyatrasāhāyyaṃ puruṣarṣabha |
aikṣvāko hyasmi te jñātī rāma satyaparākramaḥ |
evamuktaḥ samudreṇa rāmo vākyamathābravīt

मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते ।
येन गत्वादशग्रीवं हन्याम कुलपांसनम् ।
राक्षसंसानुबन्धं तं मम भार्यापहारिणम्

mārgamicchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate |
yena gatvādaśagrīvaṃ hanyāma kulapāṃsanam |
rākṣasaṃsānubandhaṃ taṃ mama bhāryāpahāriṇam

यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान् ।
शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रयतिमन्त्रितैः

yadyevaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān |
śaraistvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrayatimantritaiḥ

इत्येवंब्रुवतः श्रुत्वारामस्य वरुणालयः ।
उवाचव्यथितोवाक्यमितिबद्धाञ्जलिःस्थितः

ityevaṃbruvataḥ śrutvārāmasya varuṇālayaḥ |
uvācavyathitovākyamitibaddhāñjaliḥsthitaḥ

नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव ।
शृणु चेदं वचोराम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर

necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakarastava |
śṛṇu cedaṃ vacorāma śrutvā kartavyamācara

यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस् व्रजतोऽऽज्ञया ।
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषोबलात्

yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyas vrajato''jñayā |
anye'pyājñāpayiṣyanti māmevaṃ dhanuṣobalāt

अस्तित्वत्रनलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः ।
त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

astitvatranalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ |
tvaṣṭuḥ kākutstha tanayo balavānviśvakarmaṇaḥ

स यत्काष्ठं तृणं वाऽपिशिलां वा क्षेप्स्यते मयि ।
सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

sa yatkāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vā'piśilāṃ vā kṣepsyate mayi |
sarvaṃ taddhārayiṣyāmi sa te seturbhaviṣyati

इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह ।
कुरु सेतुं समुद्रे त्वंशक्तो ह्यसि मतो मम

ityuktvā'ntarhite tasminrāmo nalamuvāca ha |
kuru setuṃ samudre tvaṃśakto hyasi mato mama

तेनोपायेन काकुत्स्थः सतुबन्धमकारयत् ।
दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्

tenopāyena kākutsthaḥ satubandhamakārayat |
daśayojanavistāramāyataṃ śatayojanam

नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि ।
रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः

nalaseturiti khyāto yo'dyāpi prathito bhuvi |
rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ

तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्चद्विभीषणः ।
भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgaccadvibhīṣaṇaḥ |
bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः ।
सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्मह

pratijagrāha rāmastaṃ svāgatena mahāmanāḥ |
sugrīvasya tu śaṅkā'bhūtpraṇidhiḥ syāditi smaha

राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक्व चरितेङ्गितैः ।
यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत्

rāghavaḥ satyaceṣṭābhiḥ samyakva cariteṅgitaiḥ |
yadā tattvena tuṣṭo'bhūttata enamapūjayat

सर्वराक्षसराज्येचाप्यभ्यपिञ्चद्विभीषणम् ।
चक्रे च मन्त्रसचिवं सहृदंलक्ष्मणस् च

sarvarākṣasarājyecāpyabhyapiñcadvibhīṣaṇam |
cakre ca mantrasacivaṃ sahṛdaṃlakṣmaṇas ca

विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम् ।
ससैन्यः सेतुना तेन मार्गेणैव नराधिपः

vibhīṣaṇamate caiva so'tyakrāmanmahārṇavam |
sasainyaḥ setunā tena mārgeṇaiva narādhipaḥ

ततो गत्वासमासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः ।
भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च

tato gatvāsamāsādya laṅkodyānānyanekaśaḥ |
bhedayāmāsa kapibhirmahānti ca bahūni ca

तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः

tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau |
carau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ

प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ ।
दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत्

pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau |
darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścādavāsṛjat

निवेश्योपवने सैन्यं स शूरः प्राज्यवानरम् ।
प्रेषयामास दुत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम्

niveśyopavane sainyaṃ sa śūraḥ prājyavānaram |
preṣayāmāsa dutyena rāvaṇasya tato'ṅgadam