अध्याय 283: सीता की खोज और हनुमान का समाचार

राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ।
वसनमाल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः

rāghavaḥ sahasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ |
vasanamālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ

सदृष्ट्वाविमले व्योम्नि निर्मलं शसलक्षणम् ।
ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयान्तममित्रहा

sadṛṣṭvāvimale vyomni nirmalaṃ śasalakṣaṇam |
grahanakṣatratārābhiranuyāntamamitrahā

कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना ।
महीधरस्थः शीतेन सहसाप्रतिबोधितः

kumudotpalapadmānāṃ gandhamādāya vāyunā |
mahīdharasthaḥ śītena sahasāpratibodhitaḥ

प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः ।
सीतां संस्मृत् यधर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि

prabhāte lakṣmaṇaṃ vīramabhyabhāṣata durmanāḥ |
sītāṃ saṃsmṛt yadharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani

गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किंदायां कपीश्वरम् ।
प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्

gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkiṃdāyāṃ kapīśvaram |
pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam

योसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः ।
सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै

yosau kulādhamo mūḍho mayā rājye'bhiṣecitaḥ |
sarvavānaragopucchā yamṛkṣāśca bhajanti vai

यदर्थं निहतो बाली मया रघुकुलोद्वह ।
त्वया सहमहाबाहो किष्किन्धोपवने तदा

yadarthaṃ nihato bālī mayā raghukulodvaha |
tvayā sahamahābāho kiṣkindhopavane tadā

कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापशदं भुवि ।
यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण

kṛtaghnaṃ tamahaṃ manye vānarāpaśadaṃ bhuvi |
yo māmevaṃgato mūḍho na jānīte'dya lakṣmaṇa

असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपालनम् ।
कृतोपकारं मां नूनमवमत्याल्पया धिया

asau manye na jānīte samayapratipālanam |
kṛtopakāraṃ māṃ nūnamavamatyālpayā dhiyā

यदितावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ।
नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया

yaditāvadanudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ |
netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā

अथापि घटतेऽस्माकमर्ते वानरपुङ्गवः ।
तमादायैव काकुत्स्थ त्वरावान्भव माचिरम्

athāpi ghaṭate'smākamarte vānarapuṅgavaḥ |
tamādāyaiva kākutstha tvarāvānbhava māciram

इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ।
प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः

ityukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ |
pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ

किष्किन्धाद्वारमासाद्यप्रविवेशानिवारितः ।
सक्रोध इतितं मत्वाराजा प्रत्युद्ययौ हरिः

kiṣkindhādvāramāsādyapraviveśānivāritaḥ |
sakrodha ititaṃ matvārājā pratyudyayau hariḥ

तं सदारोविनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया

taṃ sadārovinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
pūjayā pratijagrāha prīyamāṇastadarhayā

तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः ।
स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः

tamabravīdrāmavacaḥ saumitrirakutobhayaḥ |
sa tatsarvamaśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ

सभृत्यदारो राजेन्द्रसुग्रीवो वानराधिपः ।
इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम्

sabhṛtyadāro rājendrasugrīvo vānarādhipaḥ |
idamāha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram

नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा नाकृतज्ञो न निर्घृणः ।
श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः

nāsmi lakṣmaṇa durmedhā nākṛtajño na nirghṛṇaḥ |
śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ

दिशः प्रस्थापिताः सर्वेविनीता हरयो मया ।
सर्वेषां च कृतः कालो मासेऽभ्यागमने पुनः

diśaḥ prasthāpitāḥ sarvevinītā harayo mayā |
sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māse'bhyāgamane punaḥ

यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ।
विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा

yairiyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā |
vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā

स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति ।
ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम्

sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitumarhati |
tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahatpriyam

इत्युक्तो लक्ष्मणत्तेन कवानरेनद्रेण धीमता ।
त्यक्त्वारोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत्

ityukto lakṣmaṇattena kavānarenadreṇa dhīmatā |
tyaktvāroṣamadīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat

सरामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पुष्ठमास्थितम् ।
भिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्

sarāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpuṣṭhamāsthitam |
bhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat

इत्येवंवानरेनद्रास्ते समाजन्मुः सहस्रशः ।
दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः

ityevaṃvānarenadrāste samājanmuḥ sahasraśaḥ |
diśastisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ

आचख्युस्तत्र रामाय महीं सागरमेखलाम् ।
विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस् वा

ācakhyustatra rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām |
vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇas vā

गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुङ्गवाः ।
आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽभ्यधारयत्

gatāstu dakṣiṇāmāśāṃ ye vai vānarapuṅgavāḥ |
āśāvāṃsteṣu kākutsthaḥ prāṇānārto'bhyadhārayat

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः ।
सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन्

dvimāsoparame kāle vyatīte plavagāstataḥ |
sugrīvamabhigamyedaṃ tvaritā vākyamabruvan

रक्षितंवालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत् ।
त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः

rakṣitaṃvālinā yattatsphītaṃ madhuvanaṃ mahat |
tvayā ca plavagaśreṣṭha tadbhuṅkte pavanātmajaḥ

वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ।
विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया

vāliputro'ṅgadaścaiva ye cānye plavagarṣabhāḥ |
vicetuṃ dakṣiṇāmāśāṃ rājanprasthāpitāstvayā

तेषामपनयं श्रुत्वा मेने सकृतकृत्यताम् ।
कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम्

teṣāmapanayaṃ śrutvā mene sakṛtakṛtyatām |
kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānāmetadbhavati ceṣṭitam

स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ।
रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम्

sa tadrāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ |
rāmaścāpyanumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm

हनुमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवङ्गमाः ।
अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसन्निधौ

hanumatpramukhāścāpi viśrāntāste plavaṅgamāḥ |
abhijagmurharīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasannidhau

गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वारामो हनूमतः ।
अगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत

gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvārāmo hanūmataḥ |
agamatpratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata

हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः ।
प्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा

hanūmatpramukhāste tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ |
praṇemurvidhivadrāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā

तानुवाचानतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता

tānuvācānatānrāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
api māṃ jīvayiṣyadhvamapi vaḥ kṛtakṛtyatā

अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः ।
निहत्यसमरे शत्रूनाहृत्यजनकात्मजाम्

api rājyamayodhyāyāṃ kārayiṣyāmyahaṃ punaḥ |
nihatyasamare śatrūnāhṛtyajanakātmajām

अमोक्षयित्वावैदेहीमहत्वा च रणे रिपून् ।
हृतदारोऽवधूतश्चनाहं जीवितुमुत्सहे

amokṣayitvāvaidehīmahatvā ca raṇe ripūn |
hṛtadāro'vadhūtaścanāhaṃ jīvitumutsahe

इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ।
प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया

ityuktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ |
priyamākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā

विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम् ।
श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहां

vicitya dakṣiṇāmāśāṃ saparvatavanākarām |
śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhāṃ

प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम् ।
अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम्

praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanamāyatām |
andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām

गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस् प्रभां ततः ।
दृष्टवन्तः स्म तत्रैवभवनं दिव्यमन्तरा

gatvā sumahadadhvānamādityas prabhāṃ tataḥ |
dṛṣṭavantaḥ sma tatraivabhavanaṃ divyamantarā

गयस् किल दैत्यस् तदा सद्वेश्म राघव ।
तत्रप्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी

gayas kila daityas tadā sadveśma rāghava |
tatraprabhāvatī nāma tapo'tapyata tāpasī

तया दत्तानि भोज्यानिपानानिविविधानि च ।
भुकत्‌वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः

tayā dattāni bhojyānipānānivividhāni ca |
bhukat‌vā labdhabalāḥ santastayoktena pathā tataḥ

निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसः ।
समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम्

niryāya tasmāduddeśātpaśyāmo lavaṇāmbhasaḥ |
samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim

ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् ।
कविषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम्

tato malayamāruhya paśyanto varuṇālayam |
kaviṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam

अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् ।
तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः

anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim |
timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ

तत्रानशनसंकल्पं कृत्वाऽऽसीना वयं तदा ।
ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा

tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvā''sīnā vayaṃ tadā |
tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyorabhavatkathā

ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् ।
पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतियेमिवापरम्

tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham |
pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainatiyemivāparam

सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम्

so'smānatarkayadbhoktumathābhyetya vaco'bravīt |
bhoḥ ka eṣa mama bhrāturjaṭāyoḥ kurute kathām

संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः ।
अन्योन्यस्पर्धया रूढावावामदित्यसत्पदम्

saṃpātirnāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ |
anyonyaspardhayā rūḍhāvāvāmadityasatpadam

ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः ।
तस्मान्मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतः प्रियः

tato dagdhāvimau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ |
tasmānme ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapataḥ priyaḥ

निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ ।
द्रष्टुं वीरं न शक्नोमि भ्रातरं वै जटायुषम्

nirdagdhapakṣaḥ patito hyahamasminmahāgirau |
draṣṭuṃ vīraṃ na śaknomi bhrātaraṃ vai jaṭāyuṣam

तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः ।
व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम्

tasyaivaṃ vadato'smābhirhato bhrātā niveditaḥ |
vyasanaṃ bhavataścedaṃ saṃkṣepādvai niveditam

स सम्पातिस्तदा राजञ्श्रुत्वासुमहदप्रियम् ।
विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम

sa sampātistadā rājañśrutvāsumahadapriyam |
viṣaṇṇacetāḥ papraccha punarasmānariṃdama

कः सरामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः ।
इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः

kaḥ sarāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuśca kathaṃ hataḥ |
icchāmi sarvamevaitacchrotuṃ plavagasattamāḥ

तस्याहं सर्वमेवैतद्भवतो व्यसनागमम् ।
प्रायोपवेशने चैवहेतुं विस्तरशोऽब्रुवम्

tasyāhaṃ sarvamevaitadbhavato vyasanāgamam |
prāyopaveśane caivahetuṃ vistaraśo'bruvam

सोऽस्मानाश्वासयामास वाक्येनानेन पक्षिराट् ।
रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी

so'smānāśvāsayāmāsa vākyenānena pakṣirāṭ |
rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī

दृष्टापारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे ।
भवित्री तत्र वैदेही न रमेऽस्त्यत्रविचारणा

dṛṣṭāpāre samudrasya trikūṭagirikandare |
bhavitrī tatra vaidehī na rame'styatravicāraṇā

इतितस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः ।
सागरक्रमणे मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप

ititasya vacaḥ śrutvā vayamutthāya satvarāḥ |
sāgarakramaṇe mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa

नाध्यवास्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घनम् ।
ततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहंमहार्णवम् ।
शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम्

nādhyavāsyadyadā kaścitsāgarasya vilaṅghanam |
tataḥ pitaramāviśya pupluve'haṃmahārṇavam |
śatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm

उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा ।
जटिला मलदिग्धाङ्गीकृश दीना तपस्विन

upavāsatapaḥśīlā bhartṛdarśanalālasā |
jaṭilā maladigdhāṅgīkṛśa dīnā tapasvina

निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः ।
उपसृत्याब्रवं चार्यामभिगम्य रहोगताम्

nimittaistāmahaṃ sītāmupalabhya pṛthagvidhaiḥ |
upasṛtyābravaṃ cāryāmabhigamya rahogatām

सीते रामस्य दूतोऽहंवानरोमारुतात्मजः ।
त्वद्दर्शनमभिप्रप्सुरिह प्राप्तो विहायसा

sīte rāmasya dūto'haṃvānaromārutātmajaḥ |
tvaddarśanamabhiprapsuriha prāpto vihāyasā

राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ

rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
sarvaśākhāmṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau

कुशलंत्वाब्रवीद्रामःसीते सौमित्रिणा सह ।
सखिभावाच् सुग्रीवः कुशलं त्वाऽनुपृच्छति

kuśalaṃtvābravīdrāmaḥsīte saumitriṇā saha |
sakhibhāvāc sugrīvaḥ kuśalaṃ tvā'nupṛcchati

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह ।
प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः

kṣiprameṣyati te bhartā sarvaśākhāmṛgaiḥ saha |
pratyayaṃ kuru me devi vānaro'smi na rākṣasaḥ

मुहूर्तमिवच ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह ।
अवैमि त्वांहनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम्

muhūrtamivaca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca ha |
avaimi tvāṃhanūmantamavindhyavacanādaham

अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतः ।
कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः

avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥ |
kathitastena sugrīvastvadvidhaiḥ sacivairvṛtaḥ

गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता पादादिमं मणिम् ।
घारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता

gamyatāmiti coktvā māṃ sītā pādādimaṃ maṇim |
ghāritā yena vaidehī kālametamaninditā

प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी ।
क्षिप्तामिषीकां काकाय चित्रकूटे महागिरौ

pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayāmāsa jānakī |
kṣiptāmiṣīkāṃ kākāya citrakūṭe mahāgirau

भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात् ।
एकाक्षिविकलः काकः सुदुष्टात्मा कृतश्चवै

bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt |
ekākṣivikalaḥ kākaḥ suduṣṭātmā kṛtaścavai

ग्राहयित्वाऽहमात्मानं ततो दग्ध्वाच तां पुरीम् ।
संप्राप्त इतितं रामः प्रियवादिनमार्चयत्

grāhayitvā'hamātmānaṃ tato dagdhvāca tāṃ purīm |
saṃprāpta ititaṃ rāmaḥ priyavādinamārcayat