अध्याय 280: जटायु का बलिदान और कबन्ध की मुक्ति

सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः ।
गृध्रराजो महावीरः संपातिर्यस्य सोदरः

sakhā daśarathasyāsījjaṭāyuraruṇātmajaḥ |
gṛdhrarājo mahāvīraḥ saṃpātiryasya sodaraḥ

स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम् ।
सक्रोधोऽभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम्

sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣām |
sakrodho'bhyadravatpakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्चमुञ्चेति मैथिलीम् ।
ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर

athainamabravīdgṛdhro muñcamuñceti maithilīm |
dhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara

न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम् ।
उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम्

na hi me mokṣyase jīvanyadi notsṛjase vadhūm |
uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharairbhṛśam

पक्षतुण्डप्रहारैश्च शतशो जर्जरीकृतम् ।
चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव

pakṣatuṇḍaprahāraiśca śataśo jarjarīkṛtam |
cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇairiva

स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा ।
खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः

sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā |
khaḍgamādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ

निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम् ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाऽङ्केन राक्षसः

nihatya gṛdhrarājaṃ sa bhinnābhraśikharopamam |
ūrdhvamācakrame sītāṃ gṛhītvā'ṅkena rākṣasaḥ

यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम् ।
सरो वा सरितो वाऽपि तत्र मुञ्चति भूषणम्

yatra yatra tu vaidehī paśyatyāśramamaṇḍalam |
saro vā sarito vā'pi tatra muñcati bhūṣaṇam

सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुङ्गवान् ।
तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी

sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṅgavān |
tatra vāso mahaddivyamutsasarja manasvinī

तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धतम् ।
मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा

tatteṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhatam |
madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyunmeghāntare yathā

अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ।
ददर्शाथ पुरीं रम्यां बहुद्वारां मनोरमाम्

acireṇāticakrāma khecaraḥ khe caranniva |
dadarśātha purīṃ ramyāṃ bahudvārāṃ manoramām

प्राकारवप्रसंबाधां निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां ससीतो राक्षसेश्वरः

prākāravaprasaṃbādhāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ sasīto rākṣaseśvaraḥ

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ।
निवृत्तो ददृशे दूराद्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा

evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam |
nivṛtto dadṛśe dūrādbhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā

कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ।
इति तं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत्

kathamutsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite |
iti taṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto'sīti vyagarhayat

मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोपकर्षणम् ।
भ्रातुरागमनं चैवाचिन्तयन्पर्यतप्यत

mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā sopakarṣaṇam |
bhrāturāgamanaṃ caivācintayanparyatapyata

गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत् ।
अपि जीवति वैदेहीमिति पश्यामि लक्ष्मण

garhayanneva rāmastu tvaritastaṃ samāsadat |
api jīvati vaidehīmiti paśyāmi lakṣmaṇa

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ।
यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः

tasya tatsarvamācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ |
yaduktavatyasadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ

दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम् ।
स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम्

dahyamānena tu hṛdā rāmo'bhyapatadāśramam |
sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam

राक्षसं शङ्कमानस्तं विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सह लक्ष्मणः

rākṣasaṃ śaṅkamānastaṃ vikṛṣya balavaddhanuḥ |
abhyadhāvata kākutsthastatastaṃ saha lakṣmaṇaḥ

स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
गृध्रराजोस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य वै

sa tāvuvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau |
gṛdhrarājosmi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya vai

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ।
कोयं पितरमस्माकं नाम्नाऽऽहेत्यूचतुश्च तौ

tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe |
koyaṃ pitaramasmākaṃ nāmnā''hetyūcatuśca tau

ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं खगम् ।
तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम्

tato dadṛśatustau taṃ chinnapakṣadvayaṃ khagam |
tayoḥ śaśaṃsa gṛdhrastu sītārthe rāvaṇādvadham

अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ।
तस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च

apṛcchadrāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ |
tasya gṛdhraḥ śiraḥkampairācacakṣe mamāra ca

दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वाऽस्य तदिङ्गितम् ।
संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः

dakṣiṇāmiti kākutstho viditvā'sya tadiṅgitam |
saṃskāraṃ lambhayāmāsa sakhāyaṃ pūjayanpituḥ

ततो दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं व्यपविद्धबृसीकटम् ।
विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुशतसंकुलम्

tato dṛṣṭvā''śramapadaṃ vyapaviddhabṛsīkaṭam |
vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyuśatasaṃkulam

दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ।
जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ

duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau |
jagmaturdaṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau

वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह ।
ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः

vane mahati tasmiṃstu rāmaḥ saumitriṇā saha |
dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ

शब्दं च घोरं सत्वानां दावाग्नरिव वर्धतः ।
अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम्

śabdaṃ ca ghoraṃ satvānāṃ dāvāgnariva vardhataḥ |
apaśyetāṃ muhūrtācca kabandhaṃ ghoradarśanam

मेघपर्वतसंकाशं सालस्कन्धं महाभुजम् ।
उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्

meghaparvatasaṃkāśaṃ sālaskandhaṃ mahābhujam |
urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham

यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ।
विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत

yadṛcchayātha tadrakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam |
viṣādamagamatsadyaḥ saumitriratha bhārata

स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ।
विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम

sa rāmamabhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham |
viṣaṇṇaścābravīdrāmaṃ paśyāvasthāmimāṃ mama

हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः ।
राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा

haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyamupaplavaḥ |
rājyabhraṃśaśca bhavatastātasya maraṇaṃ tathā

नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ।
द्रक्ष्यामि प्रथिते राज्ये पितृपैतामहे स्थितम्

nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam |
drakṣyāmi prathite rājye pitṛpaitāmahe sthitam

द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीदलैः ।
अभिषिक्तस्य वदनं सोमं शान्तघनं यथा

drakṣyantyāryasya dhanyā ye kuśalājaśamīdalaiḥ |
abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ śāntaghanaṃ yathā

एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणः ।
तमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः

evaṃ bahuvidhaṃ dhīmānvilalāpa sa lakṣmaṇaḥ |
tamuvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣvapyasaṃbhramaḥ

मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
शक्तो धर्षयितुं वीर सुमित्रानन्दवर्धन' ।
छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः

mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaścinmayi sthite |
śakto dharṣayituṃ vīra sumitrānandavardhana' |
chindhyasya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ

इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ।
खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्

ityevaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ |
khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttastilakāṇḍavat

ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बली ।
सौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्

tato'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivānbalī |
saumitrirapi saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam

पुनर्जघान पार्श्वे वै तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ।
गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः

punarjaghāna pārśve vai tadrakṣo lakṣmaṇo bhṛśam |
gatāsurapatadbhūmau kabandhaḥ sumahāṃstataḥ

तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः ।
ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्

tasya dehādviniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ |
dadṛśe divamāsthāya divi sūrya iva jvalan

पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः ।
कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे

papraccha rāmastaṃ vāgmī kastvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ |
kāmayā kimidaṃ citramāścaryaṃ pratibhāti me

तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप ।
प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनिं राक्षससेविताम्

tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasurahaṃ nṛpa |
prāpto brāhmaṇaśāpena yoniṃ rākṣasasevitām

रावणेन हृता सीता लङ्कायां संनिवेशिता ।
सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति

rāvaṇena hṛtā sītā laṅkāyāṃ saṃniveśitā |
sugrīvamabhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati

एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी

eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā |
ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī

वसते तत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह ।
भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः

vasate tatra sugrīvaścaturbhiḥ sacivaiḥ saha |
bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ

तेन त्वं सह संगम्य दुःखमूलं निवेदय ।
समानशीलो भवतः साहाय्यं स करिष्यति

tena tvaṃ saha saṃgamya duḥkhamūlaṃ nivedaya |
samānaśīlo bhavataḥ sāhāyyaṃ sa kariṣyati

एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् ।
ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः

etāvacchakyamasmābhirvaktuṃ draṣṭāsi jānakīm |
dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ

इत्युक्त्वाऽन्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः ।
विस्मयं जग्मतुश्चोभौ प्रवीरौ रामलक्ष्मणौ

ityuktvā'ntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ |
vismayaṃ jagmatuścobhau pravīrau rāmalakṣmaṇau

3 ध्रियमाणे जीवति ॥
4 नखरैः नखैः ॥
5 चक्षार सुस्राव ॥
7 अङ्केन उत्सङ्गेन ॥
9 गिरिप्रस्थे पर्वतशिखरे ॥
12 प्राकारः परिधिभित्तिः वप्रस्तद्बाह्यं वेणुमयं दुर्गं ताभ्यां संबाधा दुर्गमा ॥
14 कथं प्राप्तोसीति संबन्धः ॥
20 वां युवयोः ॥
21 आहव्रृते ॥
29 उरसि नेत्रे उदरे मुखं च यस्य । कबन्धः शोर्षहीनः पुमान् ॥
31 येन यतस्तन्मुखं ततः कृष्यते ॥
41 कामया इच्छया ॥
44 पम्पा नामतः । तटाकिनी सरसी ॥

3 dhriyamāṇe jīvati ||
4 nakharaiḥ nakhaiḥ ||
5 cakṣāra susrāva ||
7 aṅkena utsaṅgena ||
9 giriprasthe parvataśikhare ||
12 prākāraḥ paridhibhittiḥ vaprastadbāhyaṃ veṇumayaṃ durgaṃ tābhyāṃ saṃbādhā durgamā ||
14 kathaṃ prāptosīti saṃbandhaḥ ||
20 vāṃ yuvayoḥ ||
21 āhavrṛte ||
29 urasi netre udare mukhaṃ ca yasya | kabandhaḥ śorṣahīnaḥ pumān ||
31 yena yatastanmukhaṃ tataḥ kṛṣyate ||
41 kāmayā icchayā ||
44 pampā nāmataḥ | taṭākinī sarasī ||