अध्याय 279: स्वर्ण मृग और सीता हरण

मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्ततः

mārīcastvatha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam |
pūjayāmāsa satkāraiḥ phalamūlādibhistataḥ

विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

viśrāntaṃ cainamāsīnamanvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ |
uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam

न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव ।
कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा

na te prakṛtimānvarṇaḥ kaccitkṣemaṃ pure tava |
kaccitprakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā

किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर ।
कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

kimihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara |
kṛtamityeva tadviddhi yadyapi syātsuduṣkaram

शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम् ।
समासेनैव कार्याणि क्रोधामर्षसमन्वितः

śaśaṃsa rāvaṇastasmai tatsarvaṃ rāmaceṣṭitam |
samāsenaiva kāryāṇi krodhāmarṣasamanvitaḥ

मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रत्वा समासेनैव रावणम् ।
अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै

mārīcastvabravīcchratvā samāsenaiva rāvaṇam |
alaṃ te rāmamāsādya vīryajño hyasmi tasya vai

बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः ।
प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः ।
विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना

bāṇavegaṃ hi kastasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ |
pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ |
vināśamukhametatte kenākhyātaṃ durātmanā

तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन् ।
अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम्

tamuvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan |
akurvato'smadvacanaṃ syānmṛtyurapi te dhruvam

मरीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम् ।
अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम्

marīcaścintayāmāsa viśiṣṭānmaraṇaṃ varam |
avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmyasya yanmatam

ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो रक्षसांवरम् ।
किं ते साह्यां मया कार्यं करिष्याम्यवशोपि तत्

tatastaṃ pratyuvācātha mārīco rakṣasāṃvaram |
kiṃ te sāhyāṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmyavaśopi tat

तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय ।
रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः

tamabravīddaśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya |
ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ

ध्रुवं सीता समालक्ष्यत्वां रामं चोदयिष्यति ।
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति

dhruvaṃ sītā samālakṣyatvāṃ rāmaṃ codayiṣyati |
apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati

तामादायापनेष्यामि ततः स नभविष्यति ।
भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे

tāmādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa nabhaviṣyati |
bhāryāviyogāddurbuddhiretatsāhyaṃ kuruṣva me

इत्येवमुक्तोमारीचः कृत्वोदकमथात्मनः ।
रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः

ityevamuktomārīcaḥ kṛtvodakamathātmanaḥ |
rāvaṇaṃ purato yāntamanvagacchatsuduḥkhitaḥ

ततस्तस्याश्रमं गत्वारामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
चक्रतुस्तद्यथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम्

tatastasyāśramaṃ gatvārāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
cakratustadyathā sarvamubhau yatpūrvamantritam

रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डीत्रिदण्डधृत् ।
मृगश्चभूत्वामारीचस्तं देशमुपजग्मतुः

rāvaṇastu yatirbhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍītridaṇḍadhṛt |
mṛgaścabhūtvāmārīcastaṃ deśamupajagmatuḥ

दर्शयामास मारीचो वैदेहीं मृगरूपधृत् ।
चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता

darśayāmāsa mārīco vaidehīṃ mṛgarūpadhṛt |
codayāmāsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā

रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः ।
रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया

rāmastasyāḥ priyaṃ kurvandhanurādāya satvaraḥ |
rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā

स धन्वी बद्धतूणीरः खङ्गगोधाङ्गुलित्रवान् ।
अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा

sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaṅgagodhāṅgulitravān |
anvadhāvanmṛgaṃ rāmo rudrastārāmṛgaṃ yathā

सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन् ।
चकर्ष महदध्वानं रामस्तं वुबुधे ततः

so'ntarhitaḥ punastasya darśanaṃ rākṣaso vrajan |
cakarṣa mahadadhvānaṃ rāmastaṃ vubudhe tataḥ

निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान् ।
अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम्

niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān |
amoghaṃ śaramādāya jaghāna mṛgarūpiṇam

स रामवाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह

sa rāmavāṇābhihataḥ kṛtvā rāmasvaraṃ tadā |
hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ cukrośārtasvareṇa ha

शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम् ।
साप्रापतत्ततः सीता तामुवाचाथ लक्ष्मणः

śuśrāva tasya vaidehī tatastāṃ karuṇāṃ giram |
sāprāpatattataḥ sītā tāmuvācātha lakṣmaṇaḥ

अलं ते शङ्कया भीरु को रामं प्रहरिष्यति ।
मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे रामं भर्तारं त्वं शुचिस्मितम्

alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ prahariṣyati |
muhūrtāddrakṣyase rāmaṃ bhartāraṃ tvaṃ śucismitam

इत्युक्ता सा प्ररुदती पर्यशङ्कत लक्ष्मणम् ।
हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणा

ityuktā sā prarudatī paryaśaṅkata lakṣmaṇam |
hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇā

सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता ।
नैष कामो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा

sā taṃ paruṣamārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā |
naiṣa kāmo bhavenmūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā

अप्यहंशस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना ।
पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम्

apyahaṃśastramādāya hanyāmātmānamātmanā |
pateyaṃ giriśṛṅgādvā viśeyaṃ vā hutāśanam

रामं भर्तारमुत्सुज्यन त्वहं त्वां कथञ्चन ।
निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा

rāmaṃ bhartāramutsujyana tvahaṃ tvāṃ kathañcana |
nihīnamupatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā

एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघ्नव ।
पिधायकर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः

etādṛśaṃ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghnava |
pidhāyakarṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāghavaḥ

स रामस्य पदंगृह्य प्रससार धनुर्धरः ।
अवीक्षमाणो विम्बोष्ठीं प्रययौ लक्ष्मणस्तदा

sa rāmasya padaṃgṛhya prasasāra dhanurdharaḥ |
avīkṣamāṇo vimboṣṭhīṃ prayayau lakṣmaṇastadā

एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत ।
अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः

etasminnantare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata |
abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ

यतिवेपप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम् ।
उपागच्छत्स वैदेहीं रावणः पापनिश्चयः

yativepapraticchanno jihīrṣustāmaninditām |
upāgacchatsa vaidehīṃ rāvaṇaḥ pāpaniścayaḥ

सा तमालक्ष्यसंप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा ।
निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः

sā tamālakṣyasaṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā |
nimantrayāmāsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ

अवमत्यततः सर्वं स्वं रूपं प्रत्यपद्यत ।
सान्त्वयामास वैदेहीं कामी राक्षसपुङ्गवः

avamatyatataḥ sarvaṃ svaṃ rūpaṃ pratyapadyata |
sāntvayāmāsa vaidehīṃ kāmī rākṣasapuṅgavaḥ

सीते राक्षसराजोऽहंरावणो नाम विश्रुतः ।
मम लङ्कापुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः

sīte rākṣasarājo'haṃrāvaṇo nāma viśrutaḥ |
mama laṅkāpurī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ

तत्र त्वं नरनारीषु शोभिष्यसि मया सह ।
भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम्

tatra tvaṃ naranārīṣu śobhiṣyasi mayā saha |
bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyaja rāghavam

एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा तस्याथ जानकी ।
पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः

evamādīni vākyāni śrutvā tasyātha jānakī |
pidhāya karṇau suśroṇī maivamityabravīdvacaḥ

प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधौ तोयं चन्द्रः शीतांशुतां त्यजेत्

prapateddyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet |
śuṣyettoyanidhau toyaṃ candraḥ śītāṃśutāṃ tyajet

उष्णांशुत्वमथो जह्यादादित्यो वह्निरुष्णताम् ।
त्यक्त्वाशैत्यं भजेन्नाहं त्यजेयंरघुनन्दनम्

uṣṇāṃśutvamatho jahyādādityo vahniruṣṇatām |
tyaktvāśaityaṃ bhajennāhaṃ tyajeyaṃraghunandanam

कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम् ।
उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत्

kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram |
upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet

कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम् ।
लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरेः

kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm |
lobhaṃ sauvīrake kuryānnārī kāciditi smareḥ

इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं ततः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठी विधुन्वाना करौ मुहुः

iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ tataḥ |
krodhātprasphuramāṇauṣṭhī vidhunvānā karau muhuḥ

तामधिद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत्

tāmadhidrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat

भर्त्सयित्वातु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम् ।
मूर्धजेषु निजग्राह ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः

bhartsayitvātu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām |
mūrdhajeṣu nijagrāha ūrdhvamācakrame tataḥ

तां ददर्श ततो गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः ।
रुदतीं रामरामेति हियमाणां तपस्विनीम्

tāṃ dadarśa tato gṛdhro jaṭāyurgirigocaraḥ |
rudatīṃ rāmarāmeti hiyamāṇāṃ tapasvinīm