अध्याय 281: सुग्रीव से मैत्री, वाली वध, त्रिजटा का स्वप्न

ततोऽविदूरे नलिनीं रप्रभूतकमलोत्पलाम् ।
सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्

tato'vidūre nalinīṃ raprabhūtakamalotpalām |
sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat

मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना ।
सेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्

mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā |
sevyamāno vane tasmiñjagāma manasā priyām

विललाप सराजेन्द्रस्तत्रकान्तानुस्मरन् ।
कामबाणाभिसंतप्तं सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्

vilalāpa sarājendrastatrakāntānusmaran |
kāmabāṇābhisaṃtaptaṃ saumitristamathābravīt

न त्वामेवंविधो भावः स्प्रष्टुमर्हति मानद ।
आत्मवन्तमिव व्याधिः पुरुषंवृद्धसेविनम्

na tvāmevaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭumarhati mānada |
ātmavantamiva vyādhiḥ puruṣaṃvṛddhasevinam

प्रवृत्तिरुपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च ।
तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय

pravṛttirupalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca |
tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya

अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुङ्गवम् ।
मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस

abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṅgavam |
mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवः ।
उक्तः प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरोऽभवत्

evaṃ bahuvidhairvākyairlakṣmaṇena sa rāghavaḥ |
uktaḥ prakṛtimāpede kārye cānantaro'bhavat

निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितृनपि ।
प्रतस्थतुरभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

niṣevya vāri pampāyāstarpayitvā pitṛnapi |
pratasthaturabhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तावृश्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलद्रुमम् ।
गिर्यग्रे वानरान्पञ्वीरौ ददृशतुस्तदा

tāvṛśyamūkamabhyetya bahumūlaphaladrumam |
giryagre vānarānpañvīrau dadṛśatustadā

सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोः ।
बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तमिव स्थितम्

sugrīvaḥ preṣayāmāsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ |
buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantamiva sthitam

तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवमभिजग्मतुः ।
रसख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्तदा नृप

tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvamabhijagmatuḥ |
rasakhyaṃ vānararājena cakre rāmastadā nṛpa

ततः सीतां हृतां श्रुत्वा सुग्रीवो वालिना कृतम् ।
दुःखमाख्यातवान्सर्वं रामायामिततेजसे

tataḥ sītāṃ hṛtāṃ śrutvā sugrīvo vālinā kṛtam |
duḥkhamākhyātavānsarvaṃ rāmāyāmitatejase

तद्वासो दर्शयामास तस् कार्ये निवेदिते ।
वानराणां तु यत्सीता ह्रियमाणा व्यपासृजत्

tadvāso darśayāmāsa tas kārye nivedite |
vānarāṇāṃ tu yatsītā hriyamāṇā vyapāsṛjat

तत्प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम् ।
पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयंरामोऽभ्यषेचयत्

tatpratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam |
pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃrāmo'bhyaṣecayat

प्रतिजज्ञे चकाकुत्स्थः समरे वालिनो वधम् ।
सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनरानयनं नृप

pratijajñe cakākutsthaḥ samare vālino vadham |
sugrīvaścāpi vaidehyāḥ punarānayanaṃ nṛpa

इत्येवं समयं कृत्वाविश्वास्य च परस्परम् ।
अभ्येत्य सर्वकिष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाङ्क्षिणः

ityevaṃ samayaṃ kṛtvāviśvāsya ca parasparam |
abhyetya sarvakiṣkindhāṃ tasthuryuddhābhikāṅkṣiṇaḥ

सुग्रीवः प्राप्यकिष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः ।
नसाय् तन्ममृषे वाली तारा तं प्रत्यषेधयत्

sugrīvaḥ prāpyakiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ |
nasāy tanmamṛṣe vālī tārā taṃ pratyaṣedhayat

यथानदतिसुग्रीवो बलवानेष वानरः ।
मन्ये चाश्रयवान्प्राप्तो न त्वं निष्क्रान्तुमर्हसि

yathānadatisugrīvo balavāneṣa vānaraḥ |
manye cāśrayavānprāpto na tvaṃ niṣkrāntumarhasi

हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम् ।
प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः

hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām |
provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ

सर्वभूतरुतज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर
केन चाश्रयवान्प्राप्तो ममैप भ्रातृगन्धिकः

sarvabhūtarutajñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara
kena cāśrayavānprāpto mamaipa bhrātṛgandhikaḥ

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा ।
पतिमित्यब्रवीत्प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर

cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā |
patimityabravītprājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara

हृतदारो महासत्वोरामो दशरथात्मजः ।
रतुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः

hṛtadāro mahāsatvorāmo daśarathātmajaḥ |
ratulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ

भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिरपराजितः ।
लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये

bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitriraparājitaḥ |
lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye

मैन्दश्च द्विविदश्चापि हनूमांश्चानिलात्मजः ।
जाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः

maindaśca dvividaścāpi hanūmāṃścānilātmajaḥ |
jāmbavānṛkṣarājaśca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः ।
अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयाः

sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ |
alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāḥ

तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्तं कपीश्वरः ।
पर्यशङ्कत तामीर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्

tasyāstadākṣipya vaco hitamuktaṃ kapīśvaraḥ |
paryaśaṅkata tāmīrṣuḥ sugrīvagatamānasām

तारां परुषमुक्त्वा तु निर्जगाम गुहामुखात् ।
स्थितं माल्यवतोऽभ्याशे सुग्रीवं सोभ्यभाषत

tārāṃ paruṣamuktvā tu nirjagāma guhāmukhāt |
sthitaṃ mālyavato'bhyāśe sugrīvaṃ sobhyabhāṣata

असकृत्त्वं मया क्लीव निर्जितो जीवितप्रियः ।
मुक्तो गच्छसि दुर्बुद्धे कथंकारं रणे पुनः

asakṛttvaṃ mayā klīva nirjito jīvitapriyaḥ |
mukto gacchasi durbuddhe kathaṃkāraṃ raṇe punaḥ

इत्युक्तः प्राहसुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद्वचः ।
प्राप्तकालममित्रघ्नं रामं सम्बोधयन्निव

ityuktaḥ prāhasugrīvo bhrātaraṃ hetumadvacaḥ |
prāptakālamamitraghnaṃ rāmaṃ sambodhayanniva

हृतराज्यस्य मे राजन्हृतदारस्य च त्वया ।
किं मे जीवितसामर्थ्यमिति विद्धि समागतम्

hṛtarājyasya me rājanhṛtadārasya ca tvayā |
kiṃ me jīvitasāmarthyamiti viddhi samāgatam

एवमुक्त्वाबहुविधं ततस्तौ सन्निपेततुः ।
समरे वालिसुग्रीवौ सालतालशिलायुधौ

evamuktvābahuvidhaṃ tatastau sannipetatuḥ |
samare vālisugrīvau sālatālaśilāyudhau

उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततुः ।
उभौ ववल्गतुश्चित्रं मुष्टिभिश्च निजघ्नतुः

ubhau jaghnaturanyonyamubhau bhūmau nipetatuḥ |
ubhau vavalgatuścitraṃ muṣṭibhiśca nijaghnatuḥ

उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ ।
शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ

ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau |
śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāviva kiṃśukau

न विशेषस्तयोर्युद्धे यदा कश्चन दृश्यते ।
सुग्रीवस् तदा मालां हनुमान्कण्ठ आसजत्

na viśeṣastayoryuddhe yadā kaścana dṛśyate |
sugrīvas tadā mālāṃ hanumānkaṇṭha āsajat

स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया ।
श्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया

sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā |
śrīmāniva mahāśailo malayo meghamālayā

कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः ।
विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिमुद्दिश्य लक्षयन्

kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ |
vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālimuddiśya lakṣayan

विष्फारस्तस् धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ ।
वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि

viṣphārastas dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau |
vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi

स भिन्नहृदयो वाली वक्राच्छोणितमुद्वमन् ।
ददर्शावस्थितं रामं ततः सौमित्रिणा सह

sa bhinnahṛdayo vālī vakrācchoṇitamudvaman |
dadarśāvasthitaṃ rāmaṃ tataḥ saumitriṇā saha

गर्हयित्वास काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्च्छितः ।
तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिमिव च्युतम्

garhayitvāsa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrcchitaḥ |
tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatimiva cyutam

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत ।
तां तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम्

hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata |
tāṃ tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām

रामस्तु चतुरो मासान्पृष्ठे माल्यवतः शुभे ।
निवासमकरोद्धीमान्सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः

rāmastu caturo māsānpṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe |
nivāsamakaroddhīmānsugrīveṇābhyupasthitaḥ

रावणोऽपिपुरीं गत्वालङ्कां कामबलात्कृतः ।
सीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमे

rāvaṇo'pipurīṃ gatvālaṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ |
sītāṃ niveśayāmāsa bhavane nandanopame

अशोकवनिकाभ्यासे तापसास्रमसन्निभे ।
भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी

aśokavanikābhyāse tāpasāsramasannibhe |
bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī

उपवासतपःशीला ततः सा पृथुलेक्षणा ।
उवास दुःखवसतिं फलमूलकृताशना

upavāsatapaḥśīlā tataḥ sā pṛthulekṣaṇā |
uvāsa duḥkhavasatiṃ phalamūlakṛtāśanā

दिदेश राक्षसीस्तत्ररक्षणे राक्षसाधिपः ।
प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः

dideśa rākṣasīstatrarakṣaṇe rākṣasādhipaḥ |
prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ

द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटक्षीं दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् ।
त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्

dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭakṣīṃ dīrghajihvāmajihvikām |
tristanīmekapādāṃ ca trijaṭāmekalocanām

एताश्चान्याश्च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः ।
परिवार्यासते सीतां दिवारात्रमतन्द्रिताः

etāścānyāśca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ |
parivāryāsate sītāṃ divārātramatandritāḥ

तास्तु तामायतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वराः ।
तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनस्वराः

tāstu tāmāyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvarāḥ |
tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanasvarāḥ

खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्यताम् ।
येयं भर्तारमस्माकमवमत्येह जीवति

khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajyatām |
yeyaṃ bhartāramasmākamavamatyeha jīvati

इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रासयानाः पुनः पुनः ।
भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदमुवाच ताः

ityevaṃ paribhartsantīstrāsayānāḥ punaḥ punaḥ |
bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedamuvāca tāḥ

आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभोस्ति जीविते ।
विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम्

āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobhosti jīvite |
vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

अद्यैवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता ।
शोषयिष्यामि गात्राणि बल्ली तलगता यथा

adyaivāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā |
śoṣayiṣyāmi gātrāṇi ballī talagatā yathā

न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृते ।
इति जानीत सत्यं मेक्रियतां यदनन्तरम्

na tvanyamabhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavādṛte |
iti jānīta satyaṃ mekriyatāṃ yadanantaram

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस्ताः खरस्वनाः ।
आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जन्मुस्तत्सर्वमादितः

tasyāstadvacanaṃ śrutvā rākṣasyastāḥ kharasvanāḥ |
ākhyātuṃ rākṣasendrāya janmustatsarvamāditaḥ

गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी ।
सान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी

gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī |
sāntvayāmāsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī

सीते वक्ष्यामि ते किंचिद्विश्वासं करु मे सखि ।
भयं त्वं त्यज वामोरु शृणु चेदं वचो मम

sīte vakṣyāmi te kiṃcidviśvāsaṃ karu me sakhi |
bhayaṃ tvaṃ tyaja vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama

अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुङ्गवः ।
स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे मामचूचुदत्

avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṅgavaḥ |
sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe māmacūcudat

सीता मद्वचनाद्वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च ।
भर्ता तेकुशली रामोलक्ष्मणानुगतो बली

sītā madvacanādvācyā samāśvāsya prasādya ca |
bhartā tekuśalī rāmolakṣmaṇānugato balī

सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा ।
कृतवान्राघवः श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यतः

sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā |
kṛtavānrāghavaḥ śrīmāṃstvadarthe ca samudyataḥ

मा च ते भूद्भयं भीरु रावणाल्लोकगर्हितात् ।
नलकूबरशापेन रक्षिता ह्यसि नन्दिनि

mā ca te bhūdbhayaṃ bhīru rāvaṇāllokagarhitāt |
nalakūbaraśāpena rakṣitā hyasi nandini

शप्तो ह्येष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन् ।
न शक्रोत्यवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रियः

śapto hyeṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan |
na śakrotyavaśāṃ nārīmupaitumajitendriyaḥ

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः ।
सौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति

kṣiprameṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ |
saumitrisahito dhīmāṃstvāṃ ceto mokṣayiṣyati

स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेऽनिष्टदर्शनाः ।
विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्यस्य कुलस्य च

svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me'niṣṭadarśanāḥ |
vināśāyāsya durbuddheḥ paulastyasya kulasya ca

दारुणो ह्येष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचरः ।
स्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धनः

dāruṇo hyeṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥ |
svabhāvācchīladoṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ

स्पर्धते सर्वदेवैर्यः कालोपहतचेतनः ।
मया विनासलिङ्गानि स्वप्ने दृष्टानि तस्य वै

spardhate sarvadevairyaḥ kālopahatacetanaḥ |
mayā vināsaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai

तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जनप्के दशाननः ।
असकृत्स्वरयुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थितः

tailābhiṣikto vikaco majjanapke daśānanaḥ |
asakṛtsvarayukte tu rathe nṛtyanniva sthitaḥ

कुम्भकर्णादयश्चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः ।
गच्छन्ति दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपनाः

kumbhakarṇādayaśceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ |
gacchanti dakṣiṇāmāśāṃ raktamālyānulepanāḥ

श्वेतातपत्रः सोष्णीषः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।
श्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषणः

śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyānulepanaḥ |
śvetaparvatamārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ

सचिवाश्चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः ।
श्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेऽस्मान्महाभयात्

sacivāścāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ |
śvetaparvatamārūḍhā mokṣyante'smānmahābhayāt

रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा ।
यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः

rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā |
yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ

हस्तिसक्थिसमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम् ।
लक्ष्मणश्च मया दृष्टो दिधक्षुः सर्वतो दिशम्

hastisakthisamārūḍho bhuñjāno madhupāyasam |
lakṣmaṇaśca mayā dṛṣṭo didhakṣuḥ sarvato diśam

रुदती रुधिरार्द्राङ्गी व्याघ्रेण परिरक्षिता ।
असकृत्त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्

rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitā |
asakṛttvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī diśamuttarām

हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भर्त्रा समन्विता ।
राघवेण सहभ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव

harṣameṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartrā samanvitā |
rāghaveṇa sahabhrātrā sīte tvamacirādiva

इत्येतन्मृगशावाक्षी तच्छ्रुत्वा त्रिजटावचः ।
बभूवाशावती बाला पुनर्भर्तृसमागमे

ityetanmṛgaśāvākṣī tacchrutvā trijaṭāvacaḥ |
babhūvāśāvatī bālā punarbhartṛsamāgame

तावदभ्यागता रौद्र्यः पिशाच्यस्ताःसुदारुणाः ।
ददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथापुरम्

tāvadabhyāgatā raudryaḥ piśācyastāḥsudāruṇāḥ |
dadṛśustāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathāpuram