अध्याय 28: द्रौपदी द्वारा प्रह्लाद और बलि का संवाद

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahlādasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca

असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः

asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam |
baliḥ papraccha daityenadraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ

क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत ।
एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते

kṣamā svicchreyasī tāta utāho teja ityuta |
etanme saṃśayaṃ tāta yathāvadbrūhi pṛcchate

श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्

śreyo yadatra dharmajña brūhi me tadasaṃśayam |
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः ।
सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते

tasmai provāca tatsarvamevaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ |
sarvaniścayavitprājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate

न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्

na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā |
iti tāta vijānīhi dvayametadasaṃśayam

यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति ।
भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः

yo nityaṃ kṣamate tāta bahūndoṣānsa vindati |
bhṛtyāḥ paribhavantyenamudāsīnāstathā'rayaḥ

सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन ।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता

sarvabhūtāni cāpyas na namante kadācana |
tasmānnityaṃ kṣamā tāta paṇḍitairapi varjitā

अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ।
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः

avajñāya hitaṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām |
ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante'lpacetasaḥ

यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च ।
भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च

yānaṃ vastrāṇyalaṃkārāñśayanānyāsanāni ca |
bhojanānyatha pānāni sarvopakaraṇāni ca

आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः ।
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात्

ādadīrannadhikṛtā yathākāmamacetasaḥ |
pradiṣṭāni ca deyāni na dadyurbhartṛśāsanāt

न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन ।
अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम्

na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadācana |
avrajñānaṃ hi loke'sminmaraṇādapi garhitam

क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि ।
प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः

kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāṃta bruvanti kaṭukānyapi |
preṣyāḥ putrāśca bhṛtyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ

अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ।
दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः

apyasya dārānicchanti paribhūya kṣamāvataḥ |
dārāścāsya pravartante yathākāmamacetasaḥ

तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् ।
अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।

tathā ca nityamuditā yadi nālpamapīśvarāt |
akṛtopadravaḥ kaścinmahānapi na pūjyate |

पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ॥
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम् ।

pūjayanti narā nāgānna tārkṣyaṃ nāmaghātinam ||
ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām |

अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ॥
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम्

atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāṃvatām ||
atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāvatām

अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ।
क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा

asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ |
kruddho daṇḍānpraṇayati vividhānsvena tejasā

मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः ।
आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा

mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasā''vṛtaḥ |
āpnoti dveṣyatāṃ caiva lokātsvajanatastathā

सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् ।
संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः

so'vamānādarthahānimupālambhamanādaram |
saṃtāpadveṣamohāṃśca śatrūṃśca labhate naraḥ

क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात् ।
भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि

krodhāddaṇḍānmanuṣyeṣu vividhānpuruṣo'nayāt |
bhraśyate śīghramaiśvaryātprāṇebhyaḥ svajanādapi

योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव

yopakartṝśca hartṝśca tejasaivopagacchati |
tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva

यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत् ।
अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम्

yasmādudvijatelokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet |
antaraṃ tasya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam

तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ।
कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत्

tasmānnātyutsṛjettejo na ca nityaṃ mṛdurbhavet |
kālekāle tu saṃprāpte mṛdustīkṣṇopi vā bhavet

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ |
sa vai sukhamavāpnoti loke'muṣminnihaiva ca

क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ।
ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः

kṣamākālāṃstu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān |
ye te nityamasaṃtyājyā yathā prāhurmanīṣiṇaḥ

पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि ।
उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः

pūrvopakārī yaste syādaparādhe garīyasi |
upakāreṇa tattasya kṣantavyamaparādhinaḥ

अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै

abuddhimāśritānāṃ tu kṣantavyamaparādhinām |
na hi sarvatra pāṇḍitvaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai

अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् ।
पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून्

atha cedbuddhijaṃ kṛtvā brūyuste tadabuddhijam |
pāpānsvalpe'pi tānhanyādaparādhe tathā'nṛjūn

सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ।
द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत्

sarvasyaikoparādhaste kṣantavyaḥ prāṇino bhavet |
dvitīye sati vadhyastu svalpe'pyapakṛte bhavet

अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि ।
क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया

ajānatā bhavetkaścidaparādhaḥ kṛto yadi |
kṣantavyameva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā

मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु

mṛdunā dāruṇaṃ hanti mṛdunā hantyadāruṇam |
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīvrataraṃ mṛdu

देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः ।
अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा

deśakālau tu saṃprekṣya balābalamathātmanaḥ |
anvīkṣyakāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā

नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम् ।
तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम्

nādeśakāle kiṃcitsyāddeśakālau pratīkṣatām |
tathā lokabhayāccaiva kṣantavyamaparādhitam

एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ।
अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते

eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ |
ato'nyathā'nuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate

तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ।
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु

tadahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa |
dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu

न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति ।
तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि

na hi kaścitkṣamākālo vidyate'dya kurūnprati |
tejasaścāgate kāle teja utsraṣṭumarhasi

मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः

mṛdurbhavatyavajñātastīkṣṇādudvijate janaḥ |
kāle prāpte dvayaṃ caitadyo veda sa mahīpatiḥ