अध्याय 27: द्रौपदी का प्रश्न: युधिष्ठिर को क्रोध क्यों नहीं

ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया ।
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः

tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā |
upaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ

प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता ।
अथ कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत्

priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā |
atha kṛṣṇā dharmarājamidaṃ vacanamabravīt

न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन ।
विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः

na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhamasmāsu kiṃcana |
vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ

यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम् ।
वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः

yastvāṃ rājanmayā sārdhamajinaiḥ prativāsitam |
vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ

आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः ।
यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा ।
वचनान्यपरोक्षाणि दुर्वाच्यानि च संसदि

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ |
yastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā |
vacanānyaparokṣāṇi durvācyāni ca saṃsadi

सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः ।
ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः

sukhocitamaduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ |
īdṛśaṃ duḥkhamānīya modate pāpapūruṣaḥ

चतुर्णामेव पापानामस्रं न पतितं तदा ।
त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि

caturṇāmeva pāpānāmasraṃ na patitaṃ tadā |
tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य राजन्दुःखशासनस्य च

duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ |
durbhrātustasya cograsya rājanduḥkhaśāsanasya ca

इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम ।
दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्

itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama |
duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam

इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम् ।
शोचामित्वां महाराजदुःखानर्हंसुखोचितम्

idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanam |
śocāmitvāṃ mahārājaduḥkhānarhaṃsukhocitam

दान्तं यच्च सभामध्य आसनं रत्नभूषितम् ।
दृष्ट्वा कुशबृशीं चेमां शोको मां दारयत्ययम्

dāntaṃ yacca sabhāmadhya āsanaṃ ratnabhūṣitam |
dṛṣṭvā kuśabṛśīṃ cemāṃ śoko māṃ dārayatyayam

यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् ।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का सान्तिर्हृदयस्यमे

yadapaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam |
tacca rājannapaśyantyāḥ kā sāntirhṛdayasyame

या त्वाऽह्रं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम् ।
सा त्वां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत

yā tvā'hraṃ candanādigdhamapaśyaṃ sūryavarcasam |
sā tvāṃ paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata

या त्वाऽहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैराच्छादितं पुरा ।
दृष्टवत्यस्मिराजेनद्‌र साऽद्य पश्यामि चीरिणम्

yā tvā'haṃ kauśikairvastraiḥ śubhrairācchāditaṃ purā |
dṛṣṭavatyasmirājenad‌ra sā'dya paśyāmi cīriṇam

यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः ।
ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतंसार्वकामिकम्

yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ |
hriyate te gṛhādannaṃ saṃskṛtaṃsārvakāmikam

यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् ।
दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो

yatīnāmagṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām |
dīyate bhojanaṃ rājannatīva guṇavatprabho

सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामैः पुरा गृहे ।
सर्वकामैः सुविहितैर्यदपूजयथा द्विजान् ।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे

satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe |
sarvakāmaiḥ suvihitairyadapūjayathā dvijān |
tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me

यत्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः

yatte bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ

सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः ।
अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः

sarvāṃstānadya paśyāmi vane vanyena jīvinaḥ |
aduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ

भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम् ।
ध्यायतः किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते

bhīmasenamimaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam |
dhyāyataḥ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate

भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतम् ।
सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्नुपेक्षसे

bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇamacyutam |
sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmādrājannupekṣase

सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

satkṛtaṃ vividhairyānairvastrairuccāvacaistathā |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

अयं कुरून्रणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः ।
त्वत्प्रतिज्ञां प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः

ayaṃ kurūnraṇe sarvānhantumutsahate prabhuḥ |
tvatpratijñāṃ pratīkṣaṃstu sahate'yaṃ vṛkodaraḥ

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना ।
शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः

yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā |
śarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ

यस् शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः ।
यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे

yas śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ |
yajñe tava mahārāja brāhmaṇānupatasthire

तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः ।
ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्न कुप्यसि

tamimaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ |
dhyāyantamarjunaṃ dṛṣṭvā kasmādrājanna kupyasi

दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम् ।
न च तेवर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत

dṛṣṭvā vanagataṃ pārthamaduḥkhārhaṃ sukhocitam |
na ca tevardhate manyustena muhyāmi bhārata

यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः ।
प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप

yo yānairadbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥ |
prasahya vittānyādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapa

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे ।
नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते

śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāmuttamaṃ raṇe |
nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर ।
सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव

darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira |
sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmātkṣamasi pārthiva

नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ ।
अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते

nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāvubhau |
aduḥkhārhau manuṣyendra kasmānmanyurna vardhate

द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम् ।
मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव

drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍormahātmanaḥ |
dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīmanuvratām |
māṃ vai vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmātkṣamasi pārthiva

नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम ।
यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः

nūnaṃ ca tava naivāsti manyurbharatasattama |
yatte bhrātṝṃśca māṃ caiva dṛṣṭvā navyathate manaḥ

न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् ।
तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्

na nirmanyuḥkṣatriyo'sti loke nirvacanaṃ smṛtam |
tadadya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat

यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते ।
सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत

yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate |
sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantyuta

तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन ।
तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः

tattvayā na kṣamā kāryā śatrūnprati kathaṃcana |
tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ

तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति ।
अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति

tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati |
apriyaḥ sarvabhūtānāṃ somutreha ca naśyati