अध्याय 29: युधिष्ठिर द्वारा क्रोध पर क्षमा की प्रशंसा

द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम् ।
उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः

draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham |
uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ

कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे ।
क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम

kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
yena krodhaṃ mahāprajñe bahudhā bahumanyase |
krodhamūlaṃ haraṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama

क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः ।
इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ ।

krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ |
iti viddhi mahāprātre krodhamūlau bhavābhavau |

यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने ।
यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत ।
अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने

yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhane |
yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavatyuta |
abhāvakāraṇaṃ tasmātkrodho bhavati śobhane

यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे ।
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः

yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ visṛjate śubhe |
tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ

क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते ।
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्

krodhamūlo vināśo hi prajānāmiha dṛśyate |
tatkathaṃ mādṛśaḥ krodhamutsṛjellokanāśanam

क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते

kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūnapi |
kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso'pyavamanyate

वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा

vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicit |
nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā

हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च ।
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्

hiṃsyātkrodhādavadhyāṃstu vadhyānsaṃpūjayīta ca |
ātmānamapi ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam

एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः ।
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्

etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥ |
icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam

तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्ररेत् ।
एतद्द्रौपदि संस्मृत्यन मे मन्युः प्रवर्धते

taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathamasmadvidhaśraret |
etaddraupadi saṃsmṛtyana me manyuḥ pravardhate

आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात् ।
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्दूयोरेष चिकित्सकः

ātmānaṃ ca parāṃścaiva trāyate mahato bhayāt |
krudhyantamapratikrudhyandūyoreṣa cikitsakaḥ

मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः ।
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः

mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate'śaktimānnaraḥ |
balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamantataḥ

तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः ।
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस् मन्योर्नियमनं स्मृतम्

tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyantyanātmanaḥ |
tasmāddraupadyaśaktas manyorniyamanaṃ smṛtam

विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानः प्रकुप्यति ।
स नाशयित्वा द्वेष्टारं परलोके न नन्दति

vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamānaḥ prakupyati |
sa nāśayitvā dveṣṭāraṃ paraloke na nandati

तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ।
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता

tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadā |
kṣantavyaṃ puruṣeṇāhurāpatsvapi vijānatā

मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ।
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्

manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ |
kṣamāvato jayo nityaṃ sādhoriha satāṃ matam

सत्यंचानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता ।
तमेवं बहुदोषं त क्रोधं सद्भिर्विवर्जितम् ।
मादृशो विसृजेत्तस्मात्सर्वलोकविनाशनम्

satyaṃcānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatā |
tamevaṃ bahudoṣaṃ ta krodhaṃ sadbhirvivarjitam |
mādṛśo visṛjettasmātsarvalokavināśanam

तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्गदर्शिनः ।
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस् भवतीति विनिश्चेतम्

tejasvīti yamāhurvai paṇḍitā dīrgadarśinaḥ |
na krodho'bhyantarastas bhavatīti viniścetam

वस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते ।
तेजस्विनं तं विदुषो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः

vastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā paribādhate |
tejasvinaṃ taṃ viduṣo manyante tattvadarśinaḥ

क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति ।
नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति

kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyati |
nākāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho'nupaśyati

हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि ।
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः

hantyavadhyānapi kruddho gurūnrūkṣaistudatyapi |
tasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ

दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः ।
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा

dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvamiti tejasaḥ |
guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptumañjasā

क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते ।
कालयुक्तं महाप्राज्ञैः क्रुद्धैस्तेजः सुदुर्लभम्

krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo'bhipadyate |
kālayuktaṃ mahāprājñaiḥ kruddhaistejaḥ sudurlabham

क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिनिश्चितम् ।
रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति

krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ityabhiniścitam |
rajastu lokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati

तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् ।
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्

tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyagācaran |
śreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam

यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम् ।
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते

yadi sarvamabuddhīnāmatikrāntamacetasām |
atikramo madvidhasya kathaṃ svitsyādanindite

यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः

yadi na syurmānuṣeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ |
na syātsandhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ

अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः ।
एवं विनाशो भूतानाममधर्मः प्रथितो भवेत्

abhiṣakto hyabhiṣajedāhanyādguruṇā hataḥ |
evaṃ vināśo bhūtānāmamadharmaḥ prathito bhavet

आक्रुष्ट पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् ।
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः

ākruṣṭa puruṣaḥ sarvaṃ pratyākrośedanantaram |
pratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ

हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् ।
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च

hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝn |
hanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca

एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णो न विद्यते ।
प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धिशुभानने

evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇo na vidyate |
prajānāṃ sandhimūlaṃ hi janma viddhiśubhānane

ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशाः ।
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च

tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśāḥ |
tasmānmanyurvināśāya prajānāmabhavāya ca

यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते

yasmāttu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ |
tasmājjanma ca bhūtānāṃ bhavaśca pratipadyate

क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने ।
क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्

kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāpatsu suśobhane |
kṣamāvato hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam

आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बवीयसा ।
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः ।
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः

ākruṣṭastāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo bavīyasā |
yaśca nityaṃ jitakrodho vidvānuttamapūruṣaḥ |
prabhāvavānapi narastasya lokāḥ sanātanāḥ

क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति

krodhanastvalpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना

atrāpyudāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām |
gītāḥ kṣamāvatāṃ kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā

क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
यस्तमेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुर्महति

kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam |
yastamevaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣanturmahati

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत्

kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca |
kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayedaṃ dhṛtaṃ jagat

अति यज्ञविदां लोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च ।
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्

ati yajñavidāṃ lokānkṣamiṇaḥ prāpnuvanti ca |
ati brahmavidāṃ lokānati cāpi tapasvinām

अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा ।
क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः

anye vai yajuṣāṃ lokāḥ karmiṇāmapare tathā |
kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ

क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शभः

kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām |
kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā śabhaḥ

तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यत्रब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः

tāṃ kṣamāṃ tādṛśīṃ kṛṣṇe kathamasmadvidhastyajet |
yatrabrahma ca satyaṃ ca yajñā lokāśca dhiṣṭhitāḥ

इज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ।
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता ।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा

ijyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇāmapare tathā |
kṣantavyameva satataṃ puruṣeṇa vijānatā |
yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च परा गतिम्

kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām |
iha sanmānamṛcchanti paratra ca parā gatim

येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता

yeṣāṃ manyurmanuṣyāṇāṃ kṣamayā'bhihataḥ sadā |
teṣāṃ paratare lokāstasmātkṣāntiḥ parā matā

इति गीताः काश्यपेन गाथानित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्यद्रौपदि मा क्रुधः

iti gītāḥ kāśyapena gāthānityaṃ kṣamāvatām |
śrutvā gāthāḥ kṣamāyāstvaṃ tuṣyadraupadi mā krudhaḥ

पितामहः शान्तनवः रशमं संपूजयिष्यति ।
कृष्णश्च देवकीपुत्रः शमं संपूजयिष्यति

pitāmahaḥ śāntanavaḥ raśamaṃ saṃpūjayiṣyati |
kṛṣṇaśca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati

आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः

ācāryo viduraḥ kṣattā śamameva vadiṣyataḥ |
kṛpaśca saṃjayaścaiva śamameva vadiṣyataḥ

सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः

somadatto yuyutsuśca droṇaputrastathaiva ca |
pitāmahaśca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ

एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति ।
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति

etairhi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati |
rājyaṃ dāteti me buddhirna cellobhānnaśiṣyati

कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये ।
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति

kālo'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānāmabhūtaye |
niścitaṃ me sadaivaitatpurastādapi bhāmiti

सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति ।
अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा

suyodhano nārhatīti kṣamā māmeva vindati |
arhastatrāhamityevaṃ tasmānmāṃ vindate kṣamā

एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा

etadātmavatāṃ vṛttameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tatkartā'smyahamañjasā