अध्याय 278: राम का वनवास, रावण मारीच के पास

उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक् ।
प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्

uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthakpṛthak |
prasthānakāraṇaṃ brahmañśrotumicchāmi kathyatām

कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रस्तापितौ वने ब्रह्मन्मैथिली च यशस्विनी

kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
prastāpitau vane brahmanmaithilī ca yaśasvinī

जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृप ।
क्रियारतिर्धर्मरतः सततं वृद्धसेविता

jātaputro daśarathaḥ prītimānabhavannṛpa |
kriyāratirdharmarataḥ satataṃ vṛddhasevitā

क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः ।
वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगाः

krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ |
vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvedeṣu pāragāḥ

चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्तिव ।
दृष्ट्वा रामं दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी

caritabrahmacaryāste kṛtadārāśca pārtiva |
dṛṣṭvā rāmaṃ daśarathaḥ prītimānabhavatsukhī

ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः ।
मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयनन्दनः

jyeṣṭho rāmo'bhavatteṣāṃ ramayāmāsa hi prajāḥ |
manoharatayā dhīmānpiturhṛdayanandanaḥ

ततः स राजा मतिमान्मत्वाऽऽत्मानं वयोधिकम् ।
मन्त्रयामास सचिवैर्मन्त्रज्ञैश्च पुरोहितैः

tataḥ sa rājā matimānmatvā''tmānaṃ vayodhikam |
mantrayāmāsa sacivairmantrajñaiśca purohitaiḥ

अभिषेकाय रामस्य यावैराज्येन भारत ।
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः

abhiṣekāya rāmasya yāvairājyena bhārata |
prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ

लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
कम्बुग्रीवं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam |
kambugrīvaṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवरं बले ।
पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ

dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrādanavaraṃ bale |
pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau

सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् ।
जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्

sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam |
jitendriyamamitrāṇāmapi dṛṣṭimanoharam

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् ।
धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्

niyantāramasādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām |
dhṛtimantamanādhṛṣyaṃ jetāramaparājitam

पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् ।
संदृश्यपरमां प्रीतिमगच्छत्कुलनन्दनम्

putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam |
saṃdṛśyaparamāṃ prītimagacchatkulanandanam

चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान् ।
अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्

cintayaṃśca mahātejā guṇānrāmasya vīryavān |
abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam

अद् पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यति ।
संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्

ad puṣyo niśi brahmanpuṇyaṃ yogamupaiṣyati |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaścopanimantryatām

श्व एवपुष्यो भविता यत्ररामः सुतो मया ।
यौवराज्येऽभिषेक्तव्यः पौरेषु सहमन्त्रिभिः

śva evapuṣyo bhavitā yatrarāmaḥ suto mayā |
yauvarājye'bhiṣektavyaḥ paureṣu sahamantribhiḥ

इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा ।
कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्

iti tadrājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā |
kaikeyīmabhigamyedaṃ kāle vacanamabravīt

अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् ।
आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्छन्नो दशति दुर्भगे

adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat |
āśīviṣastvāṃ saṃkruddhaśchanno daśati durbhage

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्

subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |
kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk

सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता ।
वेदी विलग्नमध्येन बिभ्रती रूपमुत्तमम्

sā tadvacanamājñāya sarvābharaṇabhūṣitā |
vedī vilagnamadhyena bibhratī rūpamuttamam

वविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता ।
राजानं तर्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्

vavikte patimāsādya hasantīva śucismitā |
rājānaṃ tarjayantīva madhuraṃ vākyamabravīt

सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं विसृष्टवान् ।
उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुञ्चस्व संकटात् ।
तदद्य कुरु सत्यं मे वरं वरद भूपते

satyapratijña yanme tvaṃ kāmamekaṃ visṛṣṭavān |
upākuruṣva tadrājaṃstasmānmuñcasva saṃkaṭāt |
tadadya kuru satyaṃ me varaṃ varada bhūpate

वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसि ।
अवध्यो वध्यतां कोद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यतां

varaṃ dadāni te hanta tadgṛhāṇa yadicchasi |
avadhyo vadhyatāṃ kodya vadhyaḥ ko'dya vimucyatāṃ

धनं ददानि कस्याद् ह्रियतां कस्यरवापुनः ।
ब्राह्मणस्वादिहान्यत्रयत्किंचिद्वित्तमस्ति मे

dhanaṃ dadāni kasyād hriyatāṃ kasyaravāpunaḥ |
brāhmaṇasvādihānyatrayatkiṃcidvittamasti me

पृथिव्यां राजराजोस्मि चातुर्वर्ण्यस् रिता ।
यस्तेऽभिलपितः कामो ब्रूहि कल्याणि माचिरं

pṛthivyāṃ rājarājosmi cāturvarṇyas ritā |
yaste'bhilapitaḥ kāmo brūhi kalyāṇi māciraṃ

सातद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम् ।
आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह

sātadvacanamājñāya parigṛhya narādhipam |
ātmano balamājñāya tata enamuvāca ha

आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम् ।
भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः

ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitam |
bharatastadavāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ

नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः

nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ

स तं राजा वरं श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् ।
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह

sa taṃ rājā varaṃ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam |
duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃcidvyājahāra ha

ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् ।
वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति

tatastathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān |
vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatviti

तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्माँल्लक्ष्मणस्तदा ।
सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा

tamanvagacchallakṣmīvāndhanuṣmām̐llakṣmaṇastadā |
sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā

ततो वनं गतेरामे राजा दशरथस्तदा ।
समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा

tato vanaṃ gaterāme rājā daśarathastadā |
samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā

रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम् ।
अनार्या भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्

rāmaṃ tu gatamājñāya rājānaṃ ca tathāgatam |
anāryā bharataṃ devī kaikeyī vākyamabravīt

गतोदशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ ।
गृहाण राज्यंविपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्

gatodaśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau |
gṛhāṇa rājyaṃvipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् ।
पतिं हत्वाकुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया

tāmuvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam |
patiṃ hatvākulaṃ cedamutsādya dhanalubdhayā

अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने ।
सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह

ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane |
sakāmā bhava me mātarityuktvā praruroda ha

स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसन्निधौ ।
अन्वयाद्धातरं रामं विनिवर्तनलालसः

sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisannidhau |
anvayāddhātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ

कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः ।
अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ |
agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau

वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः ।
पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया

vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiścānyaiḥ sahasraśaḥ |
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā

ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् ।
तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्

dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam |
tāpasānāmalaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वाप्रणिपत्य रघूत्तमम् ।
शशंस मरणं राज्ञः सोऽनाथांश्चापि कोसलान्

uvāca prāñjalirbhūtvāpraṇipatya raghūttamam |
śaśaṃsa maraṇaṃ rājñaḥ so'nāthāṃścāpi kosalān

नाथ त्वं प्रतिपद्यस्व स्वराज्यमिति चोक्तवान्

nātha tvaṃ pratipadyasva svarājyamiti coktavān

स तस्य वचनं श्रुत्वा रामः परमदुःखितः ।
चकार देवकल्पस्य पितुः स्नात्वोदकक्रियाम्

sa tasya vacanaṃ śrutvā rāmaḥ paramaduḥkhitaḥ |
cakāra devakalpasya pituḥ snātvodakakriyām

अब्रवीत्स तदारामो भ्रातरं भ्रातृवत्सलम् ।
पादुके मे भविष्येते राज्यगोप्त्र्यौ परंतप ।
एवमस्त्विति तं प्राह भरतः प्रणतस्तदा

abravītsa tadārāmo bhrātaraṃ bhrātṛvatsalam |
pāduke me bhaviṣyete rājyagoptryau paraṃtapa |
evamastviti taṃ prāha bharataḥ praṇatastadā

विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणा ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके

visarjitaḥ sa rāmeṇa piturvacanakāriṇā |
nandigrāme'karodrājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke

रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम् ।
प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति

rāmastu punarāśaṅkya paurajānapadāgamam |
praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati

सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः ।
नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा

satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
nadīṃ godāvarīṃ ramyāmāśritya nyavasattadā

वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् ।
खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना

vasatastasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam |
khareṇāsīnmahadvairaṃ janasthānanivāsinā

रक्षार्थं तापसानां तु राघवो धर्मवत्सलः ।
चतुर्दशसहस्राणि जघान भुवि राक्षसान्

rakṣārthaṃ tāpasānāṃ tu rāghavo dharmavatsalaḥ |
caturdaśasahasrāṇi jaghāna bhuvi rākṣasān

दूषणं च स्वरं चैवनिहत्य सुमहाबलौ ।
चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान्धर्मारण्यं स राघवः

dūṣaṇaṃ ca svaraṃ caivanihatya sumahābalau |
cakre kṣemaṃ punardhīmāndharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ।
ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर्निवेशनम्

hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ |
yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrāturniveśanam

ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता ।
पपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना

tato rāvaṇamabhyetya rākṣasī duḥkhamūrcchitā |
papāta pādayorbhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā

तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
उत्पपातासनात्क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्

tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
utpapātāsanātkruddho dantairdantānupaspṛśan

स्वानमात्यान्विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सः ।
केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमत्य च

svānamātyānvisṛjyātha vivikte tāmuvāca saḥ |
kenāsyevaṃ kṛtā bhadre māmacintyāvamatya ca

कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रेषु सेवते ।
कः शिरस्यग्निमाधाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्

kaḥ śūlaṃ tīkṣṇamāsādya sarvagātreṣu sevate |
kaḥ śirasyagnimādhāya viśvastaḥ svapate sukham

आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः ।
सिंहं केसरिणं मत्तः स्पृष्ट्वा दंष्ट्रासु तिष्ठति

āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ |
siṃhaṃ kesariṇaṃ mattaḥ spṛṣṭvā daṃṣṭrāsu tiṣṭhati

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य नेत्रेभ्यस्तेजसोऽर्चिषः ।
निश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः

ityevaṃ bruvatastasya netrebhyastejaso'rciṣaḥ |
niścerurdahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ

तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् ।
खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्

tasya tatsarvamācakhyau bhaginī rāmavikramam |
kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः कालचोदितः ।
रामस्य वधमाकाङ्क्षन्मारीचं मनसागमत्

tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
rāmasya vadhamākāṅkṣanmārīcaṃ manasāgamat

स निश्चित्यततः कृत्यं सागरं लवणाकरम् ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्

sa niścityatataḥ kṛtyaṃ sāgaraṃ lavaṇākaram |
ūrdhvamācakrame rājā vidhāya nagare vidhim

त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च ।
ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्

trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatameva ca |
dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim

तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्दशाननः ।
दयितं स्तानमव्यग्रं शूलपाणेर्महात्मनः

tamatītyātha gokarṇamabhyagacchaddaśānanaḥ |
dayitaṃ stānamavyagraṃ śūlapāṇermahātmanaḥ

तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः ।
पुरा रामभयादेव तापसं प्रियजीवितम्

tatrābhyagacchanmārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ |
purā rāmabhayādeva tāpasaṃ priyajīvitam