अध्याय 276: रावण का जन्म, तप और वरदान

पुलस्त्यस् तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः ।
विश्रवानाम सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ।

pulastyas tu yaḥ krodhādardhadeho'bhavanmuniḥ |
viśravānāma sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ |

बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ।
कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप

bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ |
kuberastatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa

स राजराजो लङ्कायां न्यवसन्नरवाहनः ।
राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः

sa rājarājo laṅkāyāṃ nyavasannaravāhanaḥ |
rākṣasīḥ pradadau tisraḥ piturvai paricārikāḥ

ताः सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः ।
ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदाः

tāḥ sadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitumudyatāḥ |
ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛtyagītaviśāradāḥ

पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशांपते ।
अन्योन्यस्पर्धयाराजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः

puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃpate |
anyonyaspardhayārājañśreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ

स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् ।
लोकपालोपमान्पुत्रानकैकस्या यथेप्सितान्

sa tāsāṃ bhagavāṃstuṣṭo mahātmā pradadau varān |
lokapālopamānputrānakaikasyā yathepsitān

पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि

puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau |
kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi

मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम् ।
राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा

mālina janayāmāsa putramekaṃ vibhīṣaṇam |
rākāryā mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā

विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।
स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः

vibhīṣaṇastu rūpeṇa sarvebhyo'bhyadhiko'bhavat |
sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ

दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः ।
महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः

daśagrīvastu sarveṣāṃ śreṣṭho rākṣasapuṅgavaḥ |
mahotsāho mahāvīryo mahāsatvaparākramaḥ

कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि ।
मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः

kumbhakarṇao balenāsītsarvebhyo'bhyadhiko yudhi |
māyāvī raṇaśauṇḍaścaraudraśca rajanīcaraḥ

खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः ।
सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा

kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ |
siddhavighnakarī cāpi raudrī śūrpaṇakhā tadā

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः ।
ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarvesucaritavratāḥ |
ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate

ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम् ।
पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम्

tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśurnaravāhanam |
pitrā sārdhaṃ samāsīnamṛddhyā paramayā yutam

जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः ।
ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा

jātāmarṣāstataste tu tapase dhṛtaniścayāḥ |
brahmāṇaṃ toṣayāmāsurghoreṇa tapasā tadā

अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् ।
वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः

atiṣṭhadekapādena sahasraṃ parivatsarān |
vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ

अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः ।
विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन्

adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ |
vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇamekamabhyavahārayan

उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः ।
तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः

upavāsaratirdhīmānsadā japyaparāyaṇaḥ |
tameva kālamātiṣṭhattīvraṃ tapa udāradhīḥ

स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः ।
परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ

svaraḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ |
paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakraturhaṣṭamānasau

पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः ।
जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः

pūrṇe varṣasahasretu śiraśchittvā daśānanaḥ |
juhotyagnau durādharṣastenātuṣyajjagatprabhuḥ

ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत् ।
प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक्

tato brahmā svayaṃ gatvā tapasastānnyavārayat |
pralobhyavaradānena sarvānevapṛthakpṛthak

प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः ।
यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत्

prīto'smi vo nivartadhvaṃ varānvṛṇuta putrakāḥ |
yadyadiṣṭamṛte tvekamamaratvaṃ tathā'stu tat

यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया ।
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया

yadyadagnau hutaṃ sarvaṃ śiraste mahadīpsayā |
tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsayā

वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा ।
भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः

vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharastathā |
bhaviṣyasi raṇe'rīṇāṃ vijetā na ca saṃśayaḥ

गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा ।
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः

gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatastathā |
sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyātparābhavaḥ

य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव ।
ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया

ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyosti bhayaṃ ratava |
ṛte manuṣyādbhadraṃ te tathā tadvihitaṃ mayā

एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा ।
अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः

evamukto daśagrīvastuṣṭaḥ samabhavattadā |
avamene hi durbuddhirmanuṣyānpuruṣādakaḥ

कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रीतोस्मीति पुनःपुनः ।
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः

kumbhakarṇamathovāca tathaiva prapitāmahaḥ |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prītosmīti punaḥpunaḥ |
sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ

तथाभविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह ।
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनःपुनः

tathābhaviṣyatītyuktvā vibhīṣaṇamuvāca ha |
varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto'smīti punaḥpunaḥ

परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे

paramāpadgatasyāpi nādharme me matirbhavet |
aśikṣitaṃ ca bhagavanbrahmāstraṃ pratibhātu me

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ।
नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते

yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana |
nādharme dhīyate buddhiramaratvaṃ dadāni te

राक्षसस्तु वरंलब्ध्वा दशग्रीवो विशांपते ।
लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम्

rākṣasastu varaṃlabdhvā daśagrīvo viśāṃpate |
laṅkāyāścyāvayāmāsa yudhi jitvā dhaneśvaram

हित्वास भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम् ।
गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह

hitvāsa bhagavām̐llaṅkāmāviśadgandhamādanam |
gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha

विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ।
शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति

vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ |
śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvāmetadvahiṣyati

यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति ।
अवमत्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वंनभविष्यसि

yastu tvāṃ samare hantā tamevaitadvahiṣyati |
avamatya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃnabhaviṣyasi

विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन् ।
अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः

vibhīṣaṇastu dharmātmā satāṃ mārgamanusmaran |
anvagacchanmahārāja śriyā paramayā yutaḥ

तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ।
सैनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः

tasmai sa bhagavāṃstuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ |
saināpatyaṃ dadau dhīmānyakṣarākṣasasenayoḥ

राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः ।
सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चन्दशाननम्

rākṣasāḥ puruṣādāśca piśācāśca mahābalāḥ |
sarve sametya rājānamabhyaṣiñcandaśānanam

दशग्रीवश्चदैत्यानां दानवानां बलोत्कटः ।
आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगम

daśagrīvaścadaityānāṃ dānavānāṃ balotkaṭaḥ |
ākramya ratnānyaharatkāmarūpī vihaṃgama

रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते ।
दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत्

rāvayāmāsa lokānyattasmādrāvaṇa ucyate |
daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayamādadhat