अध्याय 272: काम्यक का युद्ध और जयद्रथ का भागना

संतिष्ठध्वं प्रहरत तूर्णं विपरिधावत ।
इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान्नृपन्

saṃtiṣṭhadhvaṃ praharata tūrṇaṃ viparidhāvata |
iti sma saindhavo rājā codayāmāsa tānnṛpan

ततो घोरतमः शब्दोरणे समभवत्तदा ।
भीमार्जुनयमान्दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान्

tato ghoratamaḥ śabdoraṇe samabhavattadā |
bhīmārjunayamāndṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān

शिबिसिंधुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायत ।
तान्दृष्ट्वापुरुषव्याघ्रान्व्याघ्रानिव बलोत्कटान्

śibisiṃdhutrigartānāṃ viṣādaścāpyajāyata |
tāndṛṣṭvāpuruṣavyāghrānvyāghrāniva balotkaṭān

हेमबिन्दुं महोत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम् ।
प्रगृह्याभ्यद्रवद्भीमः सैन्धवं कालचोदितम्

hemabinduṃ mahotsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadām |
pragṛhyābhyadravadbhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam

तदन्तरमथावृत्य कोटिकाश्योऽभ्यहारयत् ।
महता रथवंशेन परिवार्य वृकोधरम्

tadantaramathāvṛtya koṭikāśyo'bhyahārayat |
mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodharam

शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैः ।
कीर्यमाणोपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत

śaktitomaranārācairvīrabāhupracoditaiḥ |
kīryamāṇopi bahubhirna sma bhīmo'bhyakampata

गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश ।
जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजंनीमुखे

gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃśca caturdaśa |
jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajaṃnīmukhe

पार्थः पञ्चशताञ्शूरान्पार्वतीयान्महारथान् ।
परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे

pārthaḥ pañcaśatāñśūrānpārvatīyānmahārathān |
parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe

राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम् ।
निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा

rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām |
nimeṣamātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā

ददृशे नकुलस्तत्ररथात्प्रस्कन्द्य खङ्गधृत् ।
शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत्प्रवपन्मुहुः

dadṛśe nakulastatrarathātpraskandya khaṅgadhṛt |
śirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavatpravapanmuhuḥ

सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनः ।
पातयामास नाराचैर्द्रुमेभ्य इव बर्हिणः

sahadevastu saṃyāya rathena gajayodhinaḥ |
pātayāmāsa nārācairdrumebhya iva barhiṇaḥ

ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात् ।
गदया चतुरो वाहान्राज्ञस्तस् तदाऽवधीत्

tatastrigartaḥ sadhanuravatīrya mahārathāt |
gadayā caturo vāhānrājñastas tadā'vadhīt

तमथाभ्यागतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः ।
अर्धचन्द्रेण बाणएन विव्याधोरसि धर्मराट्

tamathābhyāgataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ |
ardhacandreṇa bāṇaena vivyādhorasi dharmarāṭ

स भिन्नहृदयो वीरो वक्राच्छोणितमुद्वमन् ।
पपाताभिमुखं प्राप्तश्चिन्नमूल इव द्रुमः

sa bhinnahṛdayo vīro vakrācchoṇitamudvaman |
papātābhimukhaṃ prāptaścinnamūla iva drumaḥ

इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात्प्रस्कन्द्य धर्मराट् ।
हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम्

indrasenadvitīyastu rathātpraskandya dharmarāṭ |
hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham

नकुलं त्वभिसंवार्य क्षेमंकरमहामुखौ ।
उभावुभतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम्

nakulaṃ tvabhisaṃvārya kṣemaṃkaramahāmukhau |
ubhāvubhatastīkṣṇaiḥ śaravarṣairavarṣatām

तौ शरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौ ।
एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः

tau śarairabhivarṣantau jīmūtāviva vārṣikau |
ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ

त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ गजूर्गतः ।
रथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित्

trigartarājaḥ surathastasyātha gajūrgataḥ |
rathamākṣepayāmāsa gajena gajayānavit

नकुलस्त्वपभीस्तस्माद्रथाच्चर्मासिपाणिमान् ।
उद्धाम्य स्तानमास्थाय तस्थौ गिरिवाचलः

nakulastvapabhīstasmādrathāccarmāsipāṇimān |
uddhāmya stānamāsthāya tasthau girivācalaḥ

सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु ।
प्रेषयामास सक्रोधमत्युच्छ्रितकरं ततः

surathastaṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu |
preṣayāmāsa sakrodhamatyucchritakaraṃ tataḥ

नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः ।
सविषाणं भुजं मूले खङ्गेन निरकृन्तत

nakulastasya nāgasya samīpaparivartinaḥ |
saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaṅgena nirakṛntata

स विनद्यमहानादं गजः किङ्किणिभूषणः ।
पतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहमपोथयत्

sa vinadyamahānādaṃ gajaḥ kiṅkiṇibhūṣaṇaḥ |
patannavākśirā bhūmau hastyārohamapothayat

स तत्कर्म महत्कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः ।
भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः

sa tatkarma mahatkṛtvā śūro mādravatīsutaḥ |
bhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ

भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस् संगरे ।
सूतस्य नुदतो वाहान्क्षुरेणापाहरच्छिरः

bhīmastvāpatato rājñaḥ koṭikāśyas saṃgare |
sūtasya nudato vāhānkṣureṇāpāharacchiraḥ

न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना ।
तस्याश्वा व्यद्रवन्सङ्ख्ये हतमसूतास्ततस्ततः

na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā |
tasyāśvā vyadravansaṅkhye hatamasūtāstatastataḥ

विरथं हतसूतं तं भीमः प्रहरतांवरः ।
जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः

virathaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃvaraḥ |
jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ

द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः ।
चकर्त निशितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च

dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ |
cakarta niśitairbhallairdhanūṃṣi ca śirāṃsi ca

शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान्सैन्धवानपि ।
जघानातिरथः सङ्ख्ये बाणगोचरमागतान्

śibīnikṣvākumukhyāṃśca trigartānsaindhavānapi |
jaghānātirathaḥ saṅkhye bāṇagocaramāgatān

सूदिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना ।
सपताकाश्च मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः

sūditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā |
sapatākāśca mātaṅgāḥ sadhvajāśca mahārathāḥ

प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रति ।
शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च

pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvamāyodhanaṃ prati |
śarīrāṇyaśiraskāni videhāni śirāṃsi ca

श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः ।
अतृप्यंस्तत्रवीराणां हतानां मासशोणितैः

śvagṛdhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥ |
atṛpyaṃstatravīrāṇāṃ hatānāṃ māsaśoṇitaiḥ

एवं तीक्ष्णशरज्वालैर्गाण्डीवानिलचोदितैः ।
सेनेन्धनं ददाहाशु सरोषः पार्थपावकः

evaṃ tīkṣṇaśarajvālairgāṇḍīvānilacoditaiḥ |
senendhanaṃ dadāhāśu saroṣaḥ pārthapāvakaḥ

चक्राणां पतितानां च युगानां च महीपते ।
तूणीराणआं पताकानां ध्वजानां च रथैः सह

cakrāṇāṃ patitānāṃ ca yugānāṃ ca mahīpate |
tūṇīrāṇaāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां तथैव च ।
अक्षाणामथ योक्राणां प्रतोदानां च राशयः

īṣāṇāmanukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ tathaiva ca |
akṣāṇāmatha yokrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ

शिरसां पतितानां च कुण्डलोष्णीषधारिणाम् ।
भुजानां मकुटानां च हाराणामङ्गदैः सह

śirasāṃ patitānāṃ ca kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām |
bhujānāṃ makuṭānāṃ ca hārāṇāmaṅgadaiḥ saha

छत्राणां व्यजनानां च चर्मणआं वर्मणां तथा ।
छिन्नानां कार्मुकाणां च पट्टसानां तथैव च

chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca carmaṇaāṃ varmaṇāṃ tathā |
chinnānāṃ kārmukāṇāṃ ca paṭṭasānāṃ tathaiva ca

शक्तीनामथ खङ्गानां दण्डानां सह तेमरैः ।
राशयश्चात्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते

śaktīnāmatha khaṅgānāṃ daṇḍānāṃ saha temaraiḥ |
rāśayaścātradṛśyante tatratatra viśāṃpate

पतितैश्चैव मातङ्गैः सयोधैः पर्वतोपमैः ।
हयैर्द्विधाकृतैः सार्धं सादिभिः सायुधैस्तथा

patitaiścaiva mātaṅgaiḥ sayodhaiḥ parvatopamaiḥ |
hayairdvidhākṛtaiḥ sārdhaṃ sādibhiḥ sāyudhaistathā

विप्रविद्धै रथैश्चैव निहतैश्चपदातिभिः ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

vipraviddhai rathaiścaiva nihataiścapadātibhiḥ |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः ।
विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरोऽभवत्

hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ |
vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo'bhavat

स तस्मिन्संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य ताम् ।
प्राणप्रेप्सुरुपाधावद्वनं तत्र नराधमः

sa tasminsaṃkule sainye draupadīmavatārya tām |
prāṇaprepsurupādhāvadvanaṃ tatra narādhamaḥ

द्रौपदीं धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम् ।
माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत्तदा

draupadīṃ dharmarājastu dṛṣṭvā dhaumyapuraskṛtām |
mādrīputreṇa vīreṇa rathamāropayattadā

ततस्तद्विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथे ।
आदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः

tatastadvidrutaṃ sainyamapayāte jayadrathe |
ādiśyādiśya nārācairājaghāna vṛkodaraḥ

सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम् ।
वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान्

savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadratham |
vārayāmāsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhavasainikān

यस्यापचारात्प्राप्तोऽयमस्मान्क्लेशो दुरासदः ।
तमस्मिन्समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम्

yasyāpacārātprāpto'yamasmānkleśo durāsadaḥ |
tamasminsamaroddeśe na paśyāmi jayadratham

मूढं नैकृतिकं दुष्टं द्रौपद्याः क्लेशकारिणम् ।
तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितैः ।
अनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान्

mūḍhaṃ naikṛtikaṃ duṣṭaṃ draupadyāḥ kleśakāriṇam |
tamevānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhairnipātitaiḥ |
anāmiṣamidaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān

इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमता ।
युधिष्ठिरमभिप्रेत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्

ityukto bhīmasenastu guḍākeśena dhīmatā |
yudhiṣṭhiramabhipretya vāgmī vacanamabravīt

हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशः ।
गृहीत्वा द्रौपदीं राजन्निवर्ततु भवानितः

hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ |
gṛhītvā draupadīṃ rājannivartatu bhavānitaḥ

यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना ।
प्राप्याश्रमपदं राजन्द्रौपदीं परिसान्त्वय

yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā |
prāpyāśramapadaṃ rājandraupadīṃ parisāntvaya

न हि मे मोक्ष्यतेजीवन्मूढः सैन्धवको नृपः ।
पातालतलसंस्थोपि यदि शक्रोस्य सारथिः

na hi me mokṣyatejīvanmūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥ |
pātālatalasaṃsthopi yadi śakrosya sārathiḥ

न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्माऽपिस सैन्धवः ।
दुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्

na hantavyo mahābāho durātmā'pisa saindhavaḥ |
duḥśalāmabhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm

तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रिया ।
कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ

tacchrutvā draupadī bhīmamuvāca vyākulendriyā |
kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāvubhau

कर्तव्यं चेत्प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः ।
सैन्धवापशदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः

kartavyaṃ cetpriyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ |
saindhavāpaśadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ

भार्याभिहर्ता वैरी यो यश्च राज्यहरो रिपुः ।
याचमानोऽपिसंग्रामे न मोक्तव्यः कथंचन

bhāryābhihartā vairī yo yaśca rājyaharo ripuḥ |
yācamāno'pisaṃgrāme na moktavyaḥ kathaṃcana

इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवः ।
राजा निववृतेकृष्णामादाय सपुरोहितः

ityuktau tau naravyāghrau yayaturyatra saindhavaḥ |
rājā nivavṛtekṛṣṇāmādāya sapurohitaḥ

स प्रविश्याश्रमपदमपविद्धवृसीकटम् ।
मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह

sa praviśyāśramapadamapaviddhavṛsīkaṭam |
mārkaṇḍeyādibhirviprairanukīrṇaṃ dadarśa ha

द्रौपदीमनुशोचद्भिर्ब्राह्मणैस्तैः समाहितैः ।
समेयाय महाप्राज्ञः सभार्य भ्रातृमध्यगः

draupadīmanuśocadbhirbrāhmaṇaistaiḥ samāhitaiḥ |
sameyāya mahāprājñaḥ sabhārya bhrātṛmadhyagaḥ

ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनरप्यागतं नृपम् ।
जित्वा तान्सिनधुसौवीरान्द्रौपदीं चाहृतां पुनः

te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punarapyāgataṃ nṛpam |
jitvā tānsinadhusauvīrāndraupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ

स तैः परिवृतो राजातत्रैवोपविवेश ह ।
प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी

sa taiḥ parivṛto rājātatraivopaviveśa ha |
praviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī

भीमसेनार्जुनौ चापि श्रुत्वा क्रोशगतं रिपुम् ।
स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम्

bhīmasenārjunau cāpi śrutvā krośagataṃ ripum |
svayamaśvāṃstudantau tau javenaivābhyadhāvatām

इदमत्यद्भुतं चात्र चकारातिरथोऽर्जुनः ।
क्रोशमात्रगतानश्वान्सैन्धवस्य जघान यत्

idamatyadbhutaṃ cātra cakārātiratho'rjunaḥ |
krośamātragatānaśvānsaindhavasya jaghāna yat

स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसंभ्रमः ।
अकरोद्दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः

sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle'pyasaṃbhramaḥ |
akarodduṣkaraṃ karma śarairastrānumantritaiḥ

ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ ।
हताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम्

tato'bhyadhāvatāṃ vīrāvubhau bhīmadhanaṃjayau |
hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītamekaṃ vyākulacetasam

सैन्धवस्तु हतान्दृष्ट्वा तथाऽश्वान्स्वान्सुदुःखितः ।
रथात्प्रस्कन्द्य पद्भ्यां वै पलायनपरोऽभवत्

saindhavastu hatāndṛṣṭvā tathā'śvānsvānsuduḥkhitaḥ |
rathātpraskandya padbhyāṃ vai palāyanaparo'bhavat

दृष्ट्वा रविक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम् ।
पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद्येन वै वनम्

dṛṣṭvā ravikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayam |
palāyanakṛtotsāhaḥ prādravadyena vai vanam

सैन्धवं त्वमिसंप्रेक्ष्यपराक्रान्तं पलायने ।
अनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

saindhavaṃ tvamisaṃprekṣyaparākrāntaṃ palāyane |
anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyamabravīt

अनन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात् ।
राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम्

anana vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balāt |
rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam

कथं ह्यनुचरान्हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे ।
इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत

kathaṃ hyanucarānhitvā śatrumadhye palāyase |
ityucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartata

तिष्ठतिष्ठेति तं भीमः सहसाऽभ्यद्रवद्बली ।
मा वधीरिति पार्थस्तं दयावान्प्रत्यभाषत

tiṣṭhatiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasā'bhyadravadbalī |
mā vadhīriti pārthastaṃ dayāvānpratyabhāṣata