अध्याय 271: द्रौपदी जयद्रथ को अपने पति पहचनवाती हैं

ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा ।
भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वाक्षत्रियणाममर्षिणाम्

tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavattadā |
bhīmasenārjunau dṛṣṭvākṣatriyaṇāmamarṣiṇām

तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा
स्वयंदुरात्मा कुरुपुङ्गवानाम् ।
जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच
रथे स्थितां भानुमतीं हतौजाः

teṣāṃ dhvajāgrāṇyabhivīkṣya rājā
svayaṃdurātmā kurupuṅgavānām |
jayadratho yājñasenīmuvāca
rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ

आयान्तीमे पञ्चरथा महान्तो
मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते ।
सा जानती ख्यापय नः सुकेशि
परंपरं पाण्डवानां रथस्थम्

āyāntīme pañcarathā mahānto
manye ca kṛṣṇe patayastavaite |
sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi
paraṃparaṃ pāṇḍavānāṃ rathastham

किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै-
रनायुष्यं कर्म कुत्वाऽतिघोरम् ।
एते वीराः पतयो मे समेता
न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे

kiṃ te jñātairmūḍha mahādhanurdharai-
ranāyuṣyaṃ karma kutvā'tighoram |
ete vīrāḥ patayo me sametā
na vaḥ śeṣaḥ kaścidihāsti yuddhe

आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो-
र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः ।
न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा
संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम्

ākhyātavyaṃ tveva sarvaṃ mumūrṣo-
rmayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ |
na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā
saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam

यस् ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ
नन्दोपनन्दौ मधुरौ सुयुक्तौ ।
एनं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं
सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति

yas dhvajāgre nadato mṛdaṅgau
nandopanandau madhurau suyuktau |
enaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ
sadā janāḥ kṛtyavanto'nuyānti

य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः ।
प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः ।
एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति
युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे

ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ |
pracaṇḍaghoṇastanurāyatākṣaḥ |
etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti
yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me

अप्येष शत्रोः शरणागतस्य
दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः ।
परैह्येनं मूढ जवेन भूतये
त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्शस्त्रः

apyeṣa śatroḥ śaraṇāgatasya
dadyātprāṇāndharmacārī nṛvīraḥ |
paraihyenaṃ mūḍha javena bhūtaye
tvamātmanaḥ prāñjalirnyasśastraḥ

अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्यं
महाभुजं सालमिव प्रवृद्धम् ।
संदष्टौष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं
वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः

athāpyenaṃ paśyasi yaṃ rathasyaṃ
mahābhujaṃ sālamiva pravṛddham |
saṃdaṣṭauṣṭhaṃ bhrukuṭīsaṃhatabhruvaṃ
vṛkodaro nāma patirmamaiṣaḥ

आजानेया बलिनः साधुदान्ता
महाबलाः शूरमुदावहन्ति ।
एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि
भीमेति शब्दोऽस्य ततः पृथिव्याम्

ājāneyā balinaḥ sādhudāntā
mahābalāḥ śūramudāvahanti |
etasya karmāṇyatimānuṣāṇi
bhīmeti śabdo'sya tataḥ pṛthivyām

नास्यापराद्धाः शेषमवाप्नुवन्ति
नायं वैरं विस्मरते कदाचित् ।
वैरस्यान्तं संविधायोपयाति
पश्चाच्छान्तिं न च तत्तप्यतीव

nāsyāparāddhāḥ śeṣamavāpnuvanti
nāyaṃ vairaṃ vismarate kadācit |
vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti
paścācchāntiṃ na ca tattapyatīva

धनुर्धराग्र्यो धृतिमान्यशस्वी
जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीरः ।
भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य
धनंजयो नाम पतिर्ममैषः

dhanurdharāgryo dhṛtimānyaśasvī
jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ |
bhrātā ca śiṣyaśca yudhiṣṭhirasya
dhanaṃjayo nāma patirmamaiṣaḥ

यो वै न कामान्न भयान्न लोभा-
त्त्यजेद्धर्मं न नृशंसं च कुर्यात् ।
स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः
कुन्तीसुतः शत्रुसहः प्रमाथी

yo vai na kāmānna bhayānna lobhā-
ttyajeddharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt |
sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ
kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī

यः सर्वधर्मार्तविनिश्चयज्ञो
भयार्तानां भयहर्ता मनीषी ।
बन्धुप्रियः शस्त्रभृतां वरिष्ठो
महाहवेष्वप्रतिवार्यवीर्यः

yaḥ sarvadharmārtaviniścayajño
bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī |
bandhupriyaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭho
mahāhaveṣvaprativāryavīryaḥ

यस्योत्तमं रूपमाहुः पृथिव्यां
यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे ।
प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै
स एष वीरो नकुलः पतिर्मे

yasyottamaṃ rūpamāhuḥ pṛthivyāṃ
yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve |
prāṇairgarīyāṃsamanuvrataṃ vai
sa eṣa vīro nakulaḥ patirme

यः खङ्गयोधी लघुचित्रहस्तो
महांश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीयः ।
यस्याद्यकर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्व
शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु सङ्ख्ये

yaḥ khaṅgayodhī laghucitrahasto
mahāṃśca dhīmānsahadevo'dvitīyaḥ |
yasyādyakarma drakṣyase mūḍhasatva
śatakratorvā daityasenāsu saṅkhye

शूरः कृतास्त्रो मतिमान्मनस्वी
प्रियंकरो धर्मसुतस्य राज्ञः ।
हुताशचन्द्रार्कसमानतेजा
जघन्यजः पाण्डवानां प्रियश्च

śūraḥ kṛtāstro matimānmanasvī
priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ |
hutāśacandrārkasamānatejā
jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaśca

बुद्ध्या समो यस् नरो न विद्यते
वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः ।
सएष शूरो नित्यममर्षणश्च
धीमान्प्राज्ञः सहदेवः पतिर्मे

buddhyā samo yas naro na vidyate
vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ |
saeṣa śūro nityamamarṣaṇaśca
dhīmānprājñaḥ sahadevaḥ patirme

त्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाहं
न त्वेवैष व्याहरेद्धर्मबाह्यम् ।
सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे रतश्च
कुन्त्याः प्राणैरिष्टतमो नृवीरः

tyajetprāṇānpraviśeddhavyavāhaṃ
na tvevaiṣa vyāhareddharmabāhyam |
sadā manasvī kṣatradharme rataśca
kuntyāḥ prāṇairiṣṭatamo nṛvīraḥ

विशीर्यनतीं नावमिवार्णवान्ते
रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे ।
सेनां तवेमां हतसर्वयोधां
विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः

viśīryanatīṃ nāvamivārṇavānte
ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe |
senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ
vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ

इत्येते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा
यांस्त्वं मोहादवमत्य प्रवृत्तः ।
यद्येतेभ्यो मुच्यसे रिष्टदेहः
पुनर्जन्म प्राप्स्यसे जीवितं च

ityete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā
yāṃstvaṃ mohādavamatya pravṛttaḥ |
yadyetebhyo mucyase riṣṭadehaḥ
punarjanma prāpsyase jīvitaṃ ca

ततः पार्थाः पञ्चपञ्चेन्द्रकल्पा-
स्त्यक्त्वा त्रस्तान्प्राञ्जलींस्तान्पदातीन् ।
यथाऽनीकं शरवर्षान्धकारं
चक्रुः क्रुद्धाः सर्वतस्ते निगृह्य

tataḥ pārthāḥ pañcapañcendrakalpā-
styaktvā trastānprāñjalīṃstānpadātīn |
yathā'nīkaṃ śaravarṣāndhakāraṃ
cakruḥ kruddhāḥ sarvataste nigṛhya