अध्याय 268: जयद्रथ का प्रस्ताव और द्रौपदी की फटकार

तथाऽऽसीनेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत ।
कोटिकाश्यो जगामाशु सिन्धुराजनिवेशनम्

tathā''sīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata |
koṭikāśyo jagāmāśu sindhurājaniveśanam

यदुक्तं कृष्णया सार्धं तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
कोटिकाश्यवचः श्रुत्वा शैब्यं सौवीरकोऽब्रवीत्

yaduktaṃ kṛṣṇayā sārdhaṃ tatsarvaṃ pratyavedayat |
koṭikāśyavacaḥ śrutvā śaibyaṃ sauvīrako'bravīt

यदा वाचं व्याहरन्त्यामस्यां मे रमते मनः ।
सीमन्तिनीनां सुख्यायां विनिवृत्तः कथं भवान्

yadā vācaṃ vyāharantyāmasyāṃ me ramate manaḥ |
sīmantinīnāṃ sukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavān

एतां दृष्ट्वा स्त्रियो मेऽन्या यथा शाखामृगस्त्रियः ।
प्रतिभान्ति महाबाहो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

etāṃ dṛṣṭvā striyo me'nyā yathā śākhāmṛgastriyaḥ |
pratibhānti mahābāho satyametadbravīmi te

दर्शनादेव हि मनस्तया मेऽपहृतं भृशम् ।
तां समाचक्ष्व कल्याणीं यदि स्याच्छैब्य मानुषी

darśanādeva hi manastayā me'pahṛtaṃ bhṛśam |
tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi syācchaibya mānuṣī

एषा वै द्रौपदी कृष्णा राजपुत्री यशस्विनी ।
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां महिषी संमता भृशम्

eṣā vai draupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī |
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśam

सर्वेषां चैव पार्थानां प्रिया बहुमता सती ।
तया समेत्य सौवीर सौवीराभिमुखो व्रज

sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ priyā bahumatā satī |
tayā sametya sauvīra sauvīrābhimukho vraja

एवमुक्तः प्रत्युवाच पश्यामि द्रौपदीमिति ।
पतिः सौवीरसिन्धूनां दुष्टभावो जयद्रथः

evamuktaḥ pratyuvāca paśyāmi draupadīmiti |
patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvo jayadrathaḥ

स प्रविश्याश्रमं पुण्यं सिंहगोष्ठं वृको यथा ।
आत्मना सप्तमः कृष्णामिदं वचनमब्रवीत्

sa praviśyāśramaṃ puṇyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā |
ātmanā saptamaḥ kṛṣṇāmidaṃ vacanamabravīt

कुशलं ते वरारोहे भर्तारस्तेऽप्यनामयाः ।
येषां कुशलकामासि तेऽपिकच्चिदनामयाः

kuśalaṃ te varārohe bhartāraste'pyanāmayāḥ |
yeṣāṃ kuśalakāmāsi te'pikaccidanāmayāḥ

अपि ते कुशलं राजन्राष्ट्रे कोशे बले तथा ।
कच्चिदेकः शिबीनाढ्यान्सौवीरान्सह सिन्धुभिः ।
अनुतिष्ठसि धर्मेण ये चान्ये विदितास्त्वया

api te kuśalaṃ rājanrāṣṭre kośe bale tathā |
kaccidekaḥ śibīnāḍhyānsauvīrānsaha sindhubhiḥ |
anutiṣṭhasi dharmeṇa ye cānye viditāstvayā

कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अहं च भ्रातरश्चास्य यांश्चान्यान्परिपृच्छसि

kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
ahaṃ ca bhrātaraścāsya yāṃścānyānparipṛcchasi

पाद्यं प्रतिगृहाणेदमासनं च नृपात्मज ।
मृगान्विता मृगीश्चैव प्रातराशं ददानि ते

pādyaṃ pratigṛhāṇedamāsanaṃ ca nṛpātmaja |
mṛgānvitā mṛgīścaiva prātarāśaṃ dadāni te

ऐणेयान्पृषतान्न्यङ्कून्हरिणाञ्शरभाञ्शशान् ।
ऋक्षाव्रुरूञ्शम्बरांश्च गवयांश्च मृगान्बहून्

aiṇeyānpṛṣatānnyaṅkūnhariṇāñśarabhāñśaśān |
ṛkṣāvrurūñśambarāṃśca gavayāṃśca mṛgānbahūn

वराहामहिषांश्चैव याश्चान्या मृगजातयः ।
प्रदास्यति स्वयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रो युधिष्टिरः

varāhāmahiṣāṃścaiva yāścānyā mṛgajātayaḥ |
pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭiraḥ

कुशलं प्रातराशस्य सर्वं मे दित्सितं त्वया ।
एहि मे रथमारोह सुखमाप्नुहि केवलम्

kuśalaṃ prātarāśasya sarvaṃ me ditsitaṃ tvayā |
ehi me rathamāroha sukhamāpnuhi kevalam

गतश्रीकान्हृतराज्यान्कृपणान्गतचेतसः ।
अरण्यवासिनः पार्थान्नानुरोद्धुं त्वमर्हसि

gataśrīkānhṛtarājyānkṛpaṇāngatacetasaḥ |
araṇyavāsinaḥ pārthānnānuroddhuṃ tvamarhasi

नैव प्राज्ञा गतश्रीकं भर्तारमुपयुञ्जते ।
युञ्जानमनुयुञ्जीत न शरियः संक्षये वसेत्

naiva prājñā gataśrīkaṃ bhartāramupayuñjate |
yuñjānamanuyuñjīta na śariyaḥ saṃkṣaye vaset

श्रिया विहीना राष्ट्राच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या क्लेशमुपासितुम्

śriyā vihīnā rāṣṭrācca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ |
alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśamupāsitum

भार्या मे भव सुश्रोणि त्यजैनान्मुखमाप्नुहि ।
अखिलान्सिन्धुसौवीरानाप्नुहि त्वं मया सह

bhāryā me bhava suśroṇi tyajainānmukhamāpnuhi |
akhilānsindhusauvīrānāpnuhi tvaṃ mayā saha

इत्युक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम् ।
कृष्णा तस्मादपाक्रामद्देशात्सभ्रुकुटीमुखी

ityuktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam |
kṛṣṇā tasmādapākrāmaddeśātsabhrukuṭīmukhī

अवमत्यास्य तद्वांक्यमाक्षिप्य च सुमध्यमा ।
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम्

avamatyāsya tadvāṃkyamākṣipya ca sumadhyamā |
maivamityabravītkṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam

सा काङ्क्षमाणा भर्तृणामुपयातमनिन्दिता ।
विलम्बयामास परं वाक्यैर्वाक्यानि युञ्जती

sā kāṅkṣamāṇā bhartṛṇāmupayātamaninditā |
vilambayāmāsa paraṃ vākyairvākyāni yuñjatī

नैवं वद महाबाहो न्याय्यं त्वं न च मन्यसे ।
पाण्डूनां धार्तराष्ट्राणां स्वसा चैव कनीयसी

naivaṃ vada mahābāho nyāyyaṃ tvaṃ na ca manyase |
pāṇḍūnāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ svasā caiva kanīyasī

दुश्शला नाम तस्यास्त्वं भर्ता राजकुलोद्वह ।
मम भ्राता च न्याय्येन त्वया रक्ष्या महारथ

duśśalā nāma tasyāstvaṃ bhartā rājakulodvaha |
mama bhrātā ca nyāyyena tvayā rakṣyā mahāratha

धर्मिष्ठानां कुले जातो न धर्मं त्वमवेक्षसे ।
इत्युक्तः सिन्धुराजोथ वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

dharmiṣṭhānāṃ kule jāto na dharmaṃ tvamavekṣase |
ityuktaḥ sindhurājotha vākyamuttaramabravīt

राज्ञां धर्मं न जानीषे स्त्रियो रत्नानि चैव हि ।
साधारणानि लोकेऽस्मिन्प्रवदन्ति मनीषिणः

rājñāṃ dharmaṃ na jānīṣe striyo ratnāni caiva hi |
sādhāraṇāni loke'sminpravadanti manīṣiṇaḥ

स्वसा च स्वस्रिया चैव भ्रातृभार्या तथैव च ।
सुखं गृह्णन्ति राजानस्ताश्च तत्र नृपोद्भवाः

svasā ca svasriyā caiva bhrātṛbhāryā tathaiva ca |
sukhaṃ gṛhṇanti rājānastāśca tatra nṛpodbhavāḥ